อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน
ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ฯ✎ ร่าง
Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati domanassindriyaṁ.
While a mendicant is meditating—diligent, keen, and resolute—the faculty of sadness arises.
อ้างอิงPTS 5.214 · สยามรัฐ 19.284 · ฉัฏฐสังคายนา 27.291 · พุทธชยันตี 17.1.380
โส เอวํ
ปชานาติ✎ ร่าง
So evaṁ pajānāti:
They understand:
อุปฺปนฺนํ โข เม อิทํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ตญฺจ โข
สนิมิตฺตํ สนิทานํ สสงฺขารํ สปฺปจฺจยํ✎ ร่าง
‘uppannaṁ kho me idaṁ domanassindriyaṁ, tañca kho sanimittaṁ sanidānaṁ sasaṅkhāraṁ sappaccayaṁ.
‘The faculty of sadness has arisen in me. And that has a basis, a source, a condition, and a reason.
ตญฺจ ๒- อนิมิตฺตํ อนิทานํ
อสงฺขารํ อปฺปจฺจยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ เนตํ ฐานํ
@เชิงอรรถ: ๑ สี. สพฺพวาเรสุ อุปสํหาสีติ ปาโฐ ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. ตํ วต ฯ
วิชฺชตีติ ๑- ฯ✎ ร่าง
tañca animittaṁ anidānaṁ asaṅkhāraṁ appaccayaṁ domanassindriyaṁ uppajjissatī’ti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
It’s not possible that the faculty of sadness will arise without a basis, a source, a condition, or a reason.’
โส โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ ปชานาติ
โทมนสฺสินฺทฺริยสมุทยญฺจ ปชานาติ โทมนสฺสินฺทฺริยนิโรธญฺจ
ปชานาติ ยตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ
ตญฺจ ปชานาติ ฯ✎ ร่าง
So domanassindriyañca pajānāti, domanassindriyasamudayañca pajānāti, domanassindriyanirodhañca pajānāti, yattha cuppannaṁ domanassindriyaṁ aparisesaṁ nirujjhati tañca pajānāti.
They understand the faculty of sadness, its origin, its cessation, and where that faculty of sadness that’s arisen ceases without remainder.
กตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ ฯ✎ ร่าง
Kattha cuppannaṁ domanassindriyaṁ aparisesaṁ nirujjhati?
And where does that faculty of sadness that’s arisen cease without remainder?
อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ
เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยชฺฌานํ
อุปสมฺปชฺช วิหรติ ฯ✎ ร่าง
Idha, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati,
It’s when, as the placing of the mind and keeping it connected are stilled, a mendicant enters and remains in the second absorption, which has the rapture and bliss born of immersion, with internal clarity and mind at one, without placing the mind and keeping it connected.
เอตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ
นิรุชฺฌติ ฯ✎ ร่าง
ettha cuppannaṁ domanassindriyaṁ aparisesaṁ nirujjhati.
That’s where the faculty of sadness that’s arisen ceases without remainder.
อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญาสิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส
นิโรธํ ตถตฺตาย จิตฺตํ อุปสํหรติ ฯ✎ ร่าง
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu aññāsi domanassindriyassa nirodhaṁ, tadatthāya cittaṁ upasaṁharati’.
They’re called a mendicant who understands the cessation of the faculty of sadness, and who applies their mind to that end.