เนื้อความทั้งข้อ
[๑๗๐] ตัณหา ราคะ สาราคะ ฯลฯ อภิชฌา โลภะ อกุศลมูล ท่านกล่าวว่า วิสัตติกา.
ตัณหาอันเกาะเกี่ยวในอารมณ์ต่างๆ ในอุเทศว่า "ตเร โลเก วิสตฺติกํ"
ชื่อว่า วิสัตติกา ในคำว่า วิสตฺติกา เพราะอรรถว่ากระไร? เพราะอรรถว่า แผ่ไป
เพราะอรรถว่า กว้างขวาง เพราะอรรถว่า ซ่านไป เพราะอรรถว่า ครอบงำ เพราะอรรถว่า นำไปผิด
เพราะอรรถว่า ให้กล่าวผิด เพราะอรรถว่า มีรากเป็นพิษ เพราะอรรถว่า มีผลเป็นพิษ เพราะ
อรรถว่า มีการบริโภคเป็นพิษ.
อนึ่ง ตัณหานั้นกว้างขวาง ซ่านไป แผ่ซ่านไปใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ
สกุล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย-
*เภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ
เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีตกาล อนาคตกาล
ปัจจุบันกาล ธรรม คือ รูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมที่รู้แจ้ง เพราะ
เหตุนั้น จึงชื่อว่า วิสัตติกา.
คำว่า โลก คือในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก.
คำว่า ตเร โลเก วิสตฺติกํ ความว่า บุคคลนั้นเป็นผู้มีสติ พึงข้าม คือ ข้ามขึ้น
ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วง ซึ่งตัณหาอันเกาะเกี่ยวในอารมณ์ต่างๆ ในโลก เพราะฉะนั้น
จึงชื่อว่า พึงข้ามตัณหาอันเกาะเกี่ยวในอารมณ์ต่างๆ ในโลก.
เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า
เราจักบอกธรรมในธรรมที่เราเห็นแล้ว อันประจักษ์แก่ตน
ที่บุคคลทราบแล้ว เป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอัน
เกาะเกี่ยวในอารมณ์ต่างๆ ในโลก แก่ท่าน.
ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา✎ ร่าง
Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā.
อ้างอิงสยามรัฐ 30.88 · พุทธชยันตี 34.164
โย ราโค
สาราโค ฯเปฯ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ ฯ✎ ร่าง
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
วิสตฺติกาติ เกนตฺเถน
วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
Visattikāti kenaṭṭhena visattikā?
วิสตาติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
Visatāti visattikā,
วิสาลาติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visālāti visattikā,
วิสฏาติ
วิสตฺติกา ๑- ฯ✎ ร่าง
visaṭāti visattikā,
วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visakkatīti visattikā,
วิสํหรตีติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visaṁharatīti visattikā,
วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visaṁvādikāti visattikā,
วิสมูลาติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visamūlāti visattikā,
วิสผลาติ
วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visaphalāti visattikā,
วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visaparibhogāti visattikā,
วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา
รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส
ปสํเส ๒- สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺช-
ปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว
อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว เนวสญฺญานาสญฺญาภเว
เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต
ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสฏา วิตฺถตาติ
วิสตฺติกา ฯ✎ ร่าง
visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.
โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก
ธาตุโลเก อายตนโลเก ฯ✎ ร่าง
Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.
ตเร โลเก
@เชิงอรรถ: ๑ ม. วิสมาติ วิสตฺติกา ฯ ๒ ม. ปสํสาย ฯ
วิสตฺติกนฺติ ยา สา โลเก วิสตฺติกา ๑- โลเก ตํ วิสตฺติกํ สโต
ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ✎ ร่าง
Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
ตเร
โลเก วิสตฺติกํ ฯ✎ ร่าง
tare loke visattikaṁ.
เตนาห ภควา✎ ร่าง
Tenāha bhagavā—
กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ (เมตฺตคูติ ภควา✎ ร่าง
“Kittayissāmi te dhammaṁ,
ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ✎ ร่าง
Diṭṭhe dhamme anītihaṁ;
ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ✎ ร่าง
Yaṁ viditvā sato caraṁ,
ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ ฯ✎ ร่าง
Tare loke visattikan”ti.