เนื้อความทั้งข้อ
[๙๑] คำว่า "เย จ สงฺขาตธมฺมา เส" ความว่า พระอรหันตขีณาสพ ท่านกล่าวว่ามี
สังขาตธรรม. เพราะเหตุไร? พระอรหันตขีณาสพท่านจึงกล่าวว่า มีสังขาตธรรม เพราะเหตุว่า
พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้น มีธรรมอันนับแล้ว คือ มีธรรมอันรู้แล้ว มีธรรมอันพินิจแล้ว มี
ธรรมอันพิจารณาแล้ว มีธรรมอันเป็นแจ้งแล้ว มีธรรมอันแจ่มแจ้งแล้ว คือ มีธรรมอันนับแล้วว่า
สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... เพราะอวิชชาเป็น
ปัจจัย จึงมีสังขาร ฯลฯ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับ
ไปเป็นธรรมดา. อนึ่ง ขันธ์ ธาตุ อายตนะ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะ
อันพระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นนับพร้อมแล้ว. อนึ่ง พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้น ตั้งอยู่แล้ว
ในที่สุดแห่งขันธ์ ในที่สุดแห่งธาตุ ในที่สุดแห่งอายตนะ ในที่สุดแห่งคติ ในที่สุดแห่งอุปบัติ
ในที่สุดแห่งปฏิสนธิ ในที่สุดแห่งภพ ในที่สุดแห่งสงสาร ในที่สุดแห่งวัฏฏะ ตั้งอยู่ในภพ
อันมีในที่สุดตั้งอยู่ในอัตภาพอันมีในที่สุด เป็นพระอรหันต์ผู้ทรงไว้ซึ่งกายอันมีในที่สุด.
ภพและอัตภาพ คือ ความเกิด ความตายและสงสารนี้
ของพระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นมีเป็นครั้งสุดท้าย ท่านไม่มี
การเกิดในภพใหม่อีก.
เหตุนั้น พระอรหันตขีณาสพ ท่านจึงกล่าวว่า มีสังขาตธรรม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พระ-
*อรหันตขีณาสพเหล่าใด ผู้มีสังขาตธรรม.
เย จ สงฺขาตธมฺมาเสติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ
อรหนฺโต ขีณาสวา ฯ✎ ร่าง
Ye ca saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā.
อ้างอิงสยามรัฐ 30.24
กึการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต
ขีณาสวา ฯ✎ ร่าง
Kiṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā?
เต สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ติริตธมฺมา ๔-
วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา✎ ร่าง
Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ สงฺขาตธมฺมา
ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ติริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา✎ ร่าง
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ สงฺขาตธมฺมา ฯเปฯ✎ ร่าง
“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti saṅkhātadhammā …pe…
สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ
สงฺขาตธมฺมา✎ ร่าง
“sabbe dhammā anattā”ti saṅkhātadhammā …
อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ สงฺขาตธมฺมา ฯเ✎ ร่าง
“avijjāpaccayā saṅkhārā”ti saṅkhātadhammā …
ปฯ✎ ร่าง
puṭṭho pabrūhi mārisā”ti.
ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพนฺตํ นิโรธธมฺมนฺติ สงฺขาตธมฺมา
@เชิงอรรถ: ๑ ม. นิพฺพานธาตุยา ฯ ๒ ม. จริมวิญฺญาณสฺส ฯ ๓ ม. เสขา ฯ เอวมีทิเสสุ ปเทสุ ฯ@๔ ม. ตีริตธมฺมา ฯ เอวมุปริปิ ฯ
ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ติริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา ฯ✎ ร่าง
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.
อถวา
เตสํ ขนฺธา สงฺขาตา ธาตุโย สงฺขาตา อายตนานิ สงฺขาตานิ คติโย
สงฺขาตา อุปปตฺติโย สงฺขาตา ปฏิสนฺธิโย สงฺขาตา ภวา สงฺขาตา
สํสารา สงฺขาตา วฏฺฏา สงฺขาตา ฯ✎ ร่าง
Atha vā tesaṁ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātā gatiyo saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṁsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā.
อถวา เต ขนฺธปริยนฺเต ฐิตา
ธาตุปริยนฺเต ฐิตา อายตนปริยนฺเต ฐิตา คติปริยนฺเต ฐิตา
อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิตา ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิตา ภวปริยนฺเต ฐิตา
สํสารปริยนฺเต ฐิตา วฏฺฏปริยนฺเต ฐิตา อนฺติมภเว ฐิตา
อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตา อนฺติมเทหธรา อรหนฺโต ฯ✎ ร่าง
Atha vā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā saṁsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.
เตสํ จายํ ปจฺฉิมโก✎ ร่าง
Tesaṁ cāyaṁ pacchimako,
จริโมยํ สมุสฺสโย✎ ร่าง
Carimoyaṁ samussayo;
ชาติมรณสํสาโร✎ ร่าง
Jātimaraṇasaṁsāro,
นตฺถิ เนสํ ปุนพฺภโวติ ฯ✎ ร่าง
Natthi nesaṁ punabbhavoti.
ตํการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวาติ✎ ร่าง
Taṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti.
อ้างอิงพุทธชยันตี 34.78
เย
จ สงฺขาตธมฺมาเส ฯ✎ ร่าง
Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhāti.