เนื้อความทั้งข้อ
[๖๗๐] ภูริปัญญา ในคำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีปัญญาดัง
แผ่นดิน เป็นไฉน ฯ
ชื่อว่าภูริปัญญา เพราะอรรถวิเคราะห์ว่าครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งราคะ
ครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งโทสะ ครอบงำอยู่ ครอบแล้วซึ่งโมหะ ครอบงำอยู่
ครอบงำแล้วซึ่งโกธะ ฯลฯ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา
สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ กิเลสทั้งปวง
ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง ฯลฯ ครอบงำอยู่ ครอบงำแล้ว ซึ่งกรรมอัน
เป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวง ชื่อว่าภูริปัญญา เพราะอรรถวิเคราะห์ว่า เป็นปัญญา
ย่ำยีราคะอันเป็นข้าศึก เป็นปัญญาย่ำยีโทสะอันเป็นข้าศึก เป็นปัญญาย่ำยีโมหะ
อันเป็นข้าศึก เป็นปัญญาย่ำยีโกธะอันเป็นข้าศึก ฯลฯ อุปนาหะ ฯลฯ อภิสังขาร
ทั้งปวง ฯลฯ กรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวง อันเป็นข้าศึก แผ่นดินท่าน
กล่าวว่า ภูริ บุคคลประกอบด้วยปัญญาอันกว้างขวางไพบูลย์ เสมอด้วยแผ่นดิน
นั้น เพราะเหตุนั้น ปัญญานั้นจึงเป็นภูริปัญญา อีกประการหนึ่ง คำว่า ภูริ นี้
เป็นชื่อของปัญญา ปัญญาเป็นปริณายก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าภูริปัญญา นี้เป็น
ภูริปัญญา ในคำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน ฯ
—
Aggo asāmantapañño, asāmantapaññatāya saṁvattantīti—
ภูริปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ กตมา ภูริปญฺญา ฯ✎ ร่าง
Bhūripaññatāya saṁvattantīti katamā bhūripaññā?
อ้างอิงPTS 2.197 · สยามรัฐ 31.579
ราคํ อภิภุยฺยตีติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Rāgaṁ abhibhuyyatīti—bhūripaññā.
อภิภวิตาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Abhibhavitāti—bhūripaññā.
โทสํ
อภิภุยฺยตีติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Dosaṁ abhibhuyyatīti—bhūripaññā.
อภิภวิตาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Abhibhavitāti—bhūripaññā.
โมหํ อภิภุยฺยตีติ
ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Mohaṁ abhibhuyyatīti—bhūripaññā.
อภิภวิตาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Abhibhavitāti—bhūripaññā.
โกธํ ฯเปฯ✎ ร่าง
Kodhaṁ …pe…
มจฺฉริยํ มายํ สาเฐยฺยํ ถมฺภํ สารมฺภํ มานํ
อติมานํ มทํ ปมาทํ สพฺเพ กิเลเส✎ ร่าง
macchariyaṁ …
สพฺเพ ทุจฺจริเต✎ ร่าง
sabbe duccarite …
สพฺเพ อภิสงฺขาเร
ฯเปฯ✎ ร่าง
sabbe abhisaṅkhāre …pe…
สพฺเพ ภวคามิกมฺเม อภิภุยฺยตีติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
sabbe bhavagāmikamme abhibhuyyatīti—bhūripaññā.
อภิภวิตาติ
ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Abhibhavitāti—bhūripaññā.
ราโค อริ ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ ๑- ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Rāgo ari taṁ ariṁ maddanipaññāti—bhūripaññā.
โทโส
อริ ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Doso ari taṁ ariṁ maddanipaññāti—bhūripaññā.
โมโห อริ ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Moho ari taṁ ariṁ maddanipaññāti—bhūripaññā.
โกโธ
ฯเปฯ✎ ร่าง
Kodho …pe…
มจฺฉริยํ✎ ร่าง
macchariyaṁ …
สาเฐยฺยํ✎ ร่าง
sāṭheyyaṁ …
สพฺเพ กิเลสา✎ ร่าง
sabbe kilesā …
สพฺเพ ทุจฺจริตา✎ ร่าง
sabbe duccaritā …
สพฺเพ อภิสงฺขารา ฯเปฯ✎ ร่าง
sabbe abhisaṅkhārā …pe…
สพฺเพ ภวคามิกมฺมา
อริ ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
sabbe bhavagāmikammā ari taṁ ariṁ maddanipaññāti—bhūripaññā.
ภูริ วุจฺจติ ปฐวี✎ ร่าง
Bhūri vuccati pathavī.
ตาย ปฐวีสมาย
วิตฺถตาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Tāya pathavisamāya vitthatāya vipulāya paññāya samannāgatoti—bhūripaññā.
อปิ จ
ปญฺญาย เมตํ อธิวจนํ✎ ร่าง
Api ca paññāya metaṁ adhivacanaṁ.
ภูริ เมธาปริณายิกาติ ภูริปญฺญา✎ ร่าง
Bhūri medhā pariṇāyikāti—bhūripaññā.
ภูริปญฺญตาย สํวตฺตนฺตีติ✎ ร่าง
Bhūripaññatāya saṁvattantīti—
อยํ ภูริปญฺญา ฯ✎ ร่าง
ayaṁ bhūripaññā.