เนื้อความทั้งข้อ
[๕๑๖] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน?
จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้
แต่กระทบได้, สัตว์นี้เห็นแล้ว หรือเห็นอยู่ หรือจักเห็น หรือพึงเห็น ซึ่งรูปอันเป็นสิ่งที่เห็นได้
และกระทบได้ ด้วยจักขุใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้, นี้เรียกว่า จักขุบ้าง จักขายตนะ
บ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง
วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนะบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ
รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน?
จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้
แต่กระทบได้, รูปอันเป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ
หรือพึงกระทบ ที่จักขุใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้, นี้เรียกว่า จักขุบ้าง จักขายตนะ
บ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง
วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนะบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ
รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน?
จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้
แต่กระทบได้, จักขุใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่
หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบ ที่รูปอันเป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้, นี้เรียกว่า จักขุบ้าง
จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง
เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนะบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ.
รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน?
จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้
แต่กระทบได้, เพราะอาศัยจักขุใด จักขุสัมผัสปรารภรูป เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น
หรือพึงเกิดขึ้น ฯลฯ เพราะอาศัยจักขุใด เวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ สัญญา ฯลฯ
เจตนา ฯลฯ จักขุวิญญาณปรารภรูป เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ฯลฯ
เพราะอาศัยจักขุใด จักขุสัมผัส มีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น
หรือพึงเกิดขึ้น ฯลฯ เพราะอาศัยจักขุใด เวทนาอันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ สัญญา ฯลฯ
เจตนา ฯลฯ จักขุวิญญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น
หรือพึงเกิดขึ้น, นี้เรียกว่า จักขุบ้าง จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง
ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนะบ้าง ฝั่งนี้บ้าง
บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ.
กตมนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ?
อ้างอิงสยามรัฐ 34.196
ยํ จกฺขุํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ
อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ เยน
จกฺขุนา อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปสฺสิ
วา ปสฺสติ วา ปสฺสิสฺสติ วา ปสฺเส วา จกฺขุํเปตํ จกฺขายตนํเปตํ
จกฺขุธาตุเปสา จกฺขุนฺทฺริยํเปตํ โลโกเปโส ทฺวาราเปสา
สมุทฺโทเปโส ปณฺฑรํเปตํ เขตฺตํเปตํ วตฺถุํเปตํ เนตฺตํเปตํ นยนํเปตํ
โอริมนฺตีรํเปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส✎ ร่าง
Yaṁ cakkhu catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yena cakkhunā anidassanena sappaṭighena rūpaṁ sanidassanaṁ sappaṭighaṁ passi vā passati vā passissati vā passe vā, cakkhumpetaṁ cakkhāyatanampetaṁ cakkhudhātupesā cakkhundriyaṁpetaṁ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍaraṁpetaṁ khettampetaṁ vatthuṁpetaṁ nettampetaṁ nayanaṁpetaṁ orimaṁ tīraṁpetaṁ suñño gāmopeso—
อิทนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ.
กตมนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ?
อ้างอิงพุทธชยันตี 41.280
ยํ จกฺขุํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ
อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ยมฺหิ
จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ
วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา จกฺขุํเปตํ
จกฺขายตนํเปตํ จกฺขุธาตุเปสา จกฺขุนฺทฺริยํเปตํ โลโกเปโส ทฺวาราเปสา
สมุทฺโทเปโส ปณฺฑรํเปตํ เขตฺตํเปตํ วตฺถุํเปตํ เนตฺตํเปตํ นยนํเปตํ
โอริมนฺตีรํเปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส✎ ร่าง
Yaṁ cakkhu catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṁ sanidassanaṁ sappaṭighaṁ paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, cakkhumpetaṁ cakkhāyatanampetaṁ cakkhudhātupesā cakkhundriyaṁpetaṁ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍaraṁpetaṁ khettampetaṁ vatthuṁpetaṁ nettampetaṁ nayanaṁpetaṁ orimaṁ tīraṁpetaṁ suñño gāmopeso—
อิทนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ.
กตมนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ?
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 113.171
ยํ จกฺขุํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ
อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ยํ
จกฺขุํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ
วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา จกฺขุํเปตํ
จกฺขายตนํเปตํ จกฺขุธาตุเปสา จกฺขุนฺทฺริยํเปตํ โลโกเปโส ทฺวาราเปสา
สมุทฺโทเปโส ปณฺฑรํเปตํ เขตฺตํเปตํ วตฺถุํเปตํ เนตฺตํเปตํ นยนํเปตํ
โอริมนฺตีรํเปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส✎ ร่าง
Yaṁ cakkhu catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṁ cakkhu anidassanaṁ sappaṭighaṁ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, cakkhumpetaṁ cakkhāyatanampetaṁ cakkhudhātupesā cakkhundriyaṁpetaṁ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍaraṁpetaṁ khettampetaṁ vatthuṁpetaṁ nettampetaṁ nayanaṁpetaṁ orimaṁ tīraṁpetaṁ suñño gāmopeso—
อิทนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ.
กตมนฺตํ รูปํ จกฺขายตนํ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ?
อ้างอิงPTS 135 · สยามรัฐ 34.197
ยํ จกฺขุํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ
อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ยํ
จกฺขุํ นิสฺสาย รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา
อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา ฯเปฯ ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปํ อารพฺภ
จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา ฯเปฯ สญฺญา ฯเปฯ✎ ร่าง
Yaṁ cakkhu catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṁ cakkhuṁ nissāya rūpaṁ ārabbha cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā …pe… yaṁ cakkhuṁ nissāya rūpaṁ ārabbha cakkhusamphassajā vedanā …pe… saññā …pe…
เจตนา ฯเปฯ✎ ร่าง
cetanā …pe…
จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช
วา ฯเปฯ✎ ร่าง
cakkhuviññāṇaṁ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā …pe…
ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปารมฺมโณ จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา
อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา ฯเปฯ✎ ร่าง
yaṁ cakkhuṁ nissāya rūpārammaṇo cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā …pe…
ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย
รูปารมฺมณา จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา ฯเปฯ✎ ร่าง
yaṁ cakkhuṁ nissāya rūpārammaṇā cakkhusamphassajā vedanā …pe…
สญฺญา ฯเปฯ✎ ร่าง
saññā …pe…
เจตนา
ฯเปฯ✎ ร่าง
cetanā …pe…
จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา
อุปฺปชฺเช วา จกฺขุํเปตํ จกฺขายตนํเปตํ จกฺขุธาตุเปสา จกฺขุนฺทฺริยํเปตํ
โลโกเปโส ทฺวาราเปสา สมุทฺโทเปโส ปณฺฑรํเปตํ เขตฺตํเปตํ วตฺถุํเปตํ
เนตฺตํเปตํ นยนํเปตํ โอริมนฺตีรํเปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส✎ ร่าง
cakkhuviññāṇaṁ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, cakkhumpetaṁ cakkhāyatanampetaṁ cakkhudhātupesā cakkhundriyaṁpetaṁ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍaraṁpetaṁ khettampetaṁ vatthuṁpetaṁ nettampetaṁ nayanaṁpetaṁ orimaṁ tīraṁpetaṁ suñño gāmopeso—
อิทนฺตํ รูปํ
จกฺขายตนํ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ cakkhāyatanaṁ.