เนื้อความทั้งข้อ
[๖๕๖] รูปที่เรียกว่า ปฐวีธาตุ นั้น เป็นไฉน?
ธรรมชาติที่แข็ง ธรรมชาติที่กระด้าง ความแข็ง ภาวะที่แข็ง เป็นภายใน หรือภายนอก
ก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า ปฐวีธาตุ.
รูปที่เรียกว่า อาโปธาตุ นั้น เป็นไฉน?
ความเอิบอาบ ธรรมชาติที่เอิบอาบ ความเหนียว ธรรมชาติที่เหนียว ธรรมชาติเครื่อง
เกาะกุมรูป เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด
รูปทั้งนี้เรียกว่า อาโปธาตุ
รูปที่เรียกว่า เตโชธาตุ นั้น เป็นไฉน?
ความร้อน ธรรมชาติที่ร้อน ความอุ่น ธรรมชาติที่อุ่น ความอบอุ่น ธรรมชาติที่อบอุ่น
เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า
เตโชธาตุ.
รูปที่เรียกว่า วาโยธาตุ นั้น เป็นไฉน?
ความพัดไปมา ธรรมชาติที่พัดไปมา ธรรมชาติเครื่องค้ำจุนรูป เป็นภายในหรือภายนอก
ก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า วาโยธาตุ.
รูปที่เป็น อุปาทา นั้น เป็นไฉน?
จักขายตนะ ฯลฯ กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปที่เป็นอุปาทา.
กตมนฺตํ รูปํ ปฐวีธาตุ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ pathavīdhātu?
ยํ กกฺขฬํ ขรคตํ กกฺขฬตฺตํ
กกฺขฬภาโว อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทินฺนํ วา อนุปาทินฺนํ
วา✎ ร่าง
Yaṁ kakkhaḷaṁ kharagataṁ kakkhaḷattaṁ kakkhaḷabhāvo ajjhattaṁ vā bahiddhā vā upādinnaṁ vā anupādinnaṁ vā—
อิทนฺตํ รูปํ ปฐวีธาตุ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ pathavīdhātu.
กตมนฺตํ รูปํ อาโปธาตุ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ āpodhātu?
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 113.223
ยํ อาโป
อาโปคตํ สิเนโห สิเนหคตํ พนฺธนตฺตํ รูปสฺส อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา
วา อุปาทินฺนํ วา อนุปาทินฺนํ วา✎ ร่าง
Yaṁ āpo āpogataṁ sineho sinehagataṁ bandhanattaṁ rūpassa ajjhattaṁ vā bahiddhā vā upādinnaṁ vā anupādinnaṁ vā—
อิทนฺตํ รูปํ อาโปธาตุ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ āpodhātu.
กตมนฺตํ รูปํ เตโชธาตุ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ tejodhātu?
อ้างอิงพุทธชยันตี 41.376
ยํ เตโช เตโชคตํ อุสฺมา อุสฺมาคตํ อุสุมํ
อุสุมคตํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทินฺนํ วา อนุปาทินฺนํ วา✎ ร่าง
Yaṁ tejo tejogataṁ usmā usmāgataṁ usumaṁ usumagataṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā upādinnaṁ vā anupādinnaṁ vā—
อิทนฺตํ รูปํ เตโชธาตุ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ tejodhātu.
กตมนฺตํ รูปํ วาโยธาตุ✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ vāyodhātu?
ยํ วาโย
วาโยคตํ ถมฺภิตตฺตํ รูปสฺส อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทินฺนํ
วา อนุปาทินฺนํ วา✎ ร่าง
Yaṁ vāyo vāyogataṁ thambhitattaṁ rūpassa ajjhattaṁ vā bahiddhā vā upādinnaṁ vā anupādinnaṁ vā—
อิทนฺตํ รูปํ วาโยธาตุ ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ vāyodhātu.
กตมนฺตํ รูปํ
อุปาทา✎ ร่าง
Katamaṁ taṁ rūpaṁ upādā?
จกฺขายตนํ ฯเปฯ กพฬึกาโร อาหาโร✎ ร่าง
Cakkhāyatanaṁ …pe… kabaḷīkāro āhāro—
อิทนฺตํ รูปํ
อุปาทา ฯ✎ ร่าง
idaṁ taṁ rūpaṁ upādā.
เอวํ ปญฺจวิเธน รูปสงฺคโห ฯ✎ ร่าง
Evaṁ pañcavidhena rūpasaṅgaho.