เนื้อความทั้งข้อ
[๕๔๔] กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม โดยอุปนิสสยปัจจัย
มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ ปกตูปนิสสยะ
ที่เป็น อารัมมณูปนิสสยะ ได้แก่บุคคลให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม
กระทำกุศลนั้น ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา
บุคคลกระทำกุศลทั้งหลายที่สั่งสมไว้ดีแล้วแต่ก่อน ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น
แล้วพิจารณา
บุคคลออกจากฌาน กระทำฌานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา
พระเสขะทั้งหลาย กระทำโคตรภู ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา กระทำ
โวทาน ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา
พระเสขะทั้งหลายออกจากมรรค กระทำมรรคให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้ว
พิจารณา
ที่เป็น อนันตรูปนิสสยะ ได้แก่กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศล
ขันธ์ทั้งหลาย ที่เกิดหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย
อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โคตรภู โดยอุปนิสสยปัจจัย
อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โวทาน โดยอุปนิสสยปัจจัย
โคตรภู เป็นปัจจัยแก่มรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
โวทาน เป็นปัจจัยแก่มรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
ที่เป็น ปกตูปนิสสยะ ได้แก่บุคคลอาศัยศรัทธา แล้วให้ทาน สมาทานศีล กระทำ
อุโบสถกรรม ยังฌานให้เกิดขึ้น ยังวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ยังมรรคให้ เกิดขึ้นยังอภิญญาให้
เกิดขึ้น ยังสมาบัติให้เกิดขึ้น
บุคคลอาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา แล้วให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม
ยังฌานให้เกิดขึ้น ยังวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ยังมรรคให้เกิดขึ้น ยังอภิญญาให้เกิดขึ้น ยังสมาบัติ
ให้เกิดขึ้น
ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา
โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งปฐมฌาน เป็นปัจจัยแก่ปฐมฌาน โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งทุติยฌาน เป็นปัจจัยแก่ทุติยฌาน โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งตติยฌาน เป็นปัจจัยแก่ตติยฌาน โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งจตุตถฌาน เป็นปัจจัยแก่จตุตถฌาน โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งอากาสานัญจายตนะ เป็นปัจจัยแก่อากาสานัญจายตนะ โดยอุปนิสสย-
*ปัจจัย
บริกรรมแห่งวิญญาณัญจายตนะ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งอากิญจัญญายตนะ เป็นปัจจัยแก่อากิญจัญญายตนะ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ เป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ โดย
อุปนิสสยปัจจัย
ปฐมฌาน เป็นปัจจัยแก่ทุติยฌาน โดยอุปนิสสยปัจจัย ฯลฯ
จตุตตถฌาน เป็นปัจจัยแก่อากาสานัญจายตนะ อากาสานัญจายตนะ เป็นปัจจัยแก่
วิญญาณัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ เป็นปัจจัยแก่อกิญจัญญายตนะ อากิญจัญญายตนะ เป็น
ปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งทิพจักษุ เป็นปัจจัยแก่ทิพจักษุ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งทิพโสตธาตุ เป็นปัจจัยแก่ทิพโสตธาตุ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งอิทธิวิธญาณ เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งเจโตปริยญาณ เป็นปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ โดย
อุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งยถากัมมุปคญาณ เป็นปัจจัยแก่ยถากัมมุปคญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งอนาคตังสญาณ เป็นปัจจัยแก่อนาคตังสญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
ทิพจักษุ เป็นปัจจัยแก่ทิพจักษุ โดยอุปนิสสยปัจจัย
ทิพโสตธาตุ เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
อิทธิวิธญาณ เป็นปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
เจโตปริยญาณ เป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เป็นปัจจัยแก่ยถากัมมุปคญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
ยถากัมมุปคญาณ เป็นปัจจัยแก่อนาคตังสญาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งปฐมมรรค เป็นปัจจัยแก่ปฐมมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งทุติยมรรค เป็นปัจจัยแก่ทุติยมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งตติยมรรค เป็นปัจจัยแก่ตติยมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
บริกรรมแห่งจตุตถมรรค เป็นปัจจัยแก่จตุตถมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
ปฐมมรรค เป็นปัจจัยแก่ทุติยมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
ทุติยมรรค เป็นปัจจัยแก่ตติยมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
ตติยมรรค เป็นปัจจัยแก่จตุตถมรรค โดยอุปนิสสยปัจจัย
พระเสขะทั้งหลาย อาศัยมรรคแล้ว ยังสมาบัติที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เข้าซึ่งสมาบัติ
ที่เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นแจ้งสังขารทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา
มรรค เป็นปัจจัยแก่อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณ-
*ปฏิสัมภิทา และแก่ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ ของพระเสขะทั้งหลาย โดยอุปนิสสย-
*ปัจจัย
กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย ฯ✎ ร่าง
Kusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo— ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo, pakatūpanissayo.
อารมฺมณูปนิสฺสโย: ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา
อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ
ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ
เสกฺขา โคตฺรภุํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ โวทานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ
เสกฺขา มคฺคา วุฏฺฐหิตฺวา มคฺคํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ ฯ✎ ร่าง
Ārammaṇūpanissayo—dānaṁ datvā sīlaṁ samādiyitvā uposathakammaṁ katvā, taṁ garuṁ katvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṁ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṁ garuṁ katvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṁ garuṁ katvā paccavekkhanti, vodānaṁ garuṁ katvā paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṁ garuṁ katvā paccavekkhanti.
อ้างอิงพุทธชยันตี 50.124
อนนฺตรูปนิสฺสโย: ปุริมา ปุริมา กุสลา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ
ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ขนฺธานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย อนุโลมํ
โคตฺรภุสฺส อนุโลมํ โวทานสฺส โคตฺรภุ มคฺคสฺส โวทานํ มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Anantarūpanissayo—purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṁ pacchimānaṁ kusalānaṁ khandhānaṁ upanissayapaccayena paccayo. Anulomaṁ gotrabhussa … anulomaṁ vodānassa … gotrabhu maggassa … vodānaṁ maggassa upanissayapaccayena paccayo.
ปกตูปนิสฺสโย: สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยติ
อุโปสถกมฺมํ กโรติ ฌานํ อุปฺปาเทติ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ มคฺคํ อุปฺปาเทติ
อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ สีลํ ... สุตํ ... จาคํ ... ปญฺญํ
อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยติ อุโปสถกมฺมํ กโรติ ฌานํ
อุปฺปาเทติ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทติ มคฺคํ อุปฺปาเทติ อภิญฺญํ อุปฺปาเทติ
สมาปตฺตึ อุปฺปาเทติ สทฺธา ... สีลํ สุตํ จาโค ...
ปญฺญา สทฺธาย สีลสฺส สุตสฺส จาคสฺส ปญฺญาย อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย✎ ร่าง
Pakatūpanissayo—saddhaṁ upanissāya dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti, jhānaṁ uppādeti, vipassanaṁ uppādeti, maggaṁ uppādeti, abhiññaṁ uppādeti, samāpattiṁ uppādeti. Sīlaṁ …pe… sutaṁ …pe… cāgaṁ …pe… paññaṁ upanissaya dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti, jhānaṁ uppādeti, vipassanaṁ uppādeti, maggaṁ uppādeti, abhiññaṁ uppādeti, samāpattiṁ uppādeti. Saddhā … sīlaṁ … sutaṁ … cāgo … paññā … saddhāya … sīlassa … sutassa … cāgassa … paññāya upanissayapaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 40.174 · ฉัฏฐสังคายนา 120.167
ปฐมสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส ฌานสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ทุติยสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ทุติยสฺส
ฌานสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ตติยสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ
ตติยสฺส ฌานสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย จตุตฺถสฺส ฌานสฺส
ปริกมฺมํ จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
อากาสานญฺจายตนสฺส ปริกมฺมํ อากาสานญฺจายตนสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย วิญฺญานญฺจายตนสฺส ปริกมฺมํ
วิญฺญาณญฺจายตนสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย อากิญฺจญฺญายตนสฺส
ปริกมฺมํ อากิญฺจญฺญายตนสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส ปริกมฺมํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
{๕๔๔.๕} ปฐมํ ฌานํ ทุติยสฺส ฌานสฺส อุปนิสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ฯเปฯ จตุตฺถํ ฌานํ อากาสานญฺจายตนสฺส อากาสานญฺจายตนํ
วิญฺญาณญฺจายตนสฺส วิญฺญาณญฺจาตยนํ อากิญฺจญฺญายตนสฺส
อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ทิพฺพสฺส จกฺขุสฺส ปริกมฺมํ ทิพฺพสฺส จกฺขุสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ทิพฺพาย โสตธาตุยา ปริกมฺมํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย อิทฺธิวิธญาณสฺส ปริกมฺมํ อิทฺธิวิธญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย เจโตปริยญาณสฺส ปริกมฺมํ
เจโตปริยญาณสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส
ปริกมฺมํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ยถากมฺมูปคญาณสฺส ปริกมฺมํ ยถากมฺมูปคญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
{๕๔๔.๖} อนาคตํสญาณสฺส ปริกมฺมํ อนาคตํสญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ทิพฺพํ จกฺขุ ทิพฺพาย โสตธาตุยา
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ทิพฺพา โสตธาตุ อิทฺธิวิธญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย อิทฺธิวิธญาณํ เจโตปริยญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย เจโตปริยญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ
ยถากมฺมูปคญาณสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
ยถากมฺมูปคญาณํ อนาคตํสญาณสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
ปฐมสฺส มคฺคสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส มคฺคสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ทุติยสฺส มคฺคสฺส ปริกมฺมํ ทุติยสฺส มคฺคสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ตติยสฺส มคฺคสฺส ปริกมฺมํ ตติยสฺส มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย
{๕๔๔.๗} จตุตฺถสฺส มคฺคสฺส ปริกมฺมํ จตุตฺถสฺส มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ปฐโม มคฺโค ทุติยสฺส มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ทุติโย มคฺโค ตติยสฺส มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ตติโย มคฺโค จตุตฺถสฺส มคฺคสฺส
อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย เสกฺขา มคฺคํ อุปนิสฺสาย อนุปฺปนฺนํ
สมาปตฺตึ อุปฺปาเทนฺติ อุปฺปนฺนํ สมาปชฺชนฺติ สงฺขาเร อนิจฺจโต
ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ มคฺโค เสกฺขานํ
อตฺถปฏิสมฺภิทาย ธมฺมปฏิสมฺภิทาย นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย
ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาย ฐานาฐานโกสลฺลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Paṭhamassa jhānassa parikammaṁ paṭhamassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Dutiyassa jhānassa parikammaṁ dutiyassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Tatiyassa jhānassa parikammaṁ tatiyassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Catutthassa jhānassa parikammaṁ catutthassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Ākāsānañcāyatanassa parikammaṁ ākāsānañcāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Viññāṇañcāyatanassa parikammaṁ viññāṇañcāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Ākiñcaññāyatanassa parikammaṁ ākiñcaññāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṁ nevasaññānāsaññāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Paṭhamaṁ jhānaṁ dutiyassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Dutiyaṁ jhānaṁ tatiyassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Tatiyaṁ jhānaṁ catutthassa jhānassa upanissayapaccayena paccayo. Catutthaṁ jhānaṁ ākāsānañcāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Ākāsānañcāyatanaṁ viññāṇañcāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Viññāṇañcāyatanaṁ ākiñcaññāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Ākiñcaññāyatanaṁ nevasaññānāsaññāyatanassa upanissayapaccayena paccayo. Dibbassa cakkhussa parikammaṁ dibbassa cakkhussa upanissayapaccayena paccayo. Dibbāya sotadhātuyā parikammaṁ dibbāya sotadhātuyā upanissayapaccayena paccayo. Iddhividhañāṇassa parikammaṁ iddhividhañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Cetopariyañāṇassa parikammaṁ cetopariyañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Pubbenivāsānussatiñāṇassa parikammaṁ pubbenivāsānussatiñāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Yathākammupagañāṇassa parikammaṁ yathākammupagañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Anāgataṁsañāṇassa parikammaṁ anāgataṁsañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyā upanissayapaccayena paccayo. Dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Iddhividhañāṇaṁ cetopariyañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Cetopariyañāṇaṁ pubbenivāsānussatiñāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Pubbenivāsānussatiñāṇaṁ yathākammupagañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Yathākammūpagañāṇaṁ anāgataṁsañāṇassa upanissayapaccayena paccayo. Paṭhamassa maggassa parikammaṁ paṭhamassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Dutiyassa maggassa parikammaṁ dutiyassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Tatiyassa maggassa parikammaṁ tatiyassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Catutthassa maggassa parikammaṁ catutthassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Paṭhamo maggo dutiyassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Dutiyo maggo tatiyassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Tatiyo maggo catutthassa maggassa upanissayapaccayena paccayo. Sekkhā maggaṁ upanissāya anuppannaṁ samāpattiṁ uppādenti, uppannaṁ samāpajjanti, saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassanti. Maggo sekkhānaṁ atthappaṭisambhidāya, dhammappaṭisambhidāya, niruttippaṭisambhidāya, paṭibhānappaṭisambhidāya, ṭhānāṭhānakosallassa upanissayapaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 40.175 · ฉัฏฐสังคายนา 120.168 · พุทธชยันตี 50.125