เนื้อความทั้งข้อ
[๕๕๕] อัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม โดยอุปนิสสยปัจจัย
มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ ปกตูปนิสสยะ
ที่เป็น อารัมมณูปนิสสยะ ได้แก่บุคคลกระทำจักษุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น
แล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะกระทำจักษุนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น มีราคะ ทิฏฐิ เกิดขึ้น
บุคคลกระทำโสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ หทยวัตถุ
และขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยา ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้ว
ยินดีเพลิดเพลิน เพราะกระทำโสตะเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น มี ราคะ ทิฏฐิ
เกิดขึ้น
ที่เป็น อนันตรูปนิสสยะ ได้แก่อาวัชชนะ เป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ทั้งหลาย โดย
อุปนิสสยปัจจัย
ที่เป็น ปกตูปนิสสยะ ได้แก่บุคคลอาศัยสุขทางกาย แล้วฆ่าสัตว์ ถือเอาสิ่งของที่เขา
ไม่ได้ให้ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ตัดที่ต่อ ปล้นไม่ให้เหลือ ปล้น
ในเรือนหลังหนึ่ง คอยดักในทางเปลี่ยว คบหาทาระของชายอื่น ฆ่าชาวบ้าน ฆ่าชาวนิคม
ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ยังโลหิตพระตถาคตให้ห้อด้วยจิตประทุษร้าย ทำสงฆ์ให้
แตกกัน
บุคคลอาศัยทุกข์ทางกาย อุตุ โภชนะ เสนาสนะ แล้วฆ่าสัตว์ ฯลฯ ทำสงฆ์ให้
แตกกัน
สุขทางกาย ทุกข์ทางกาย อุตุ โภชนะ เสนาสนะ เป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ
มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา โดยอุปนิสสยปัจจัย
อพฺยากโต ธมฺโม อกุสลสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน
ปจฺจโย อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย ฯ✎ ร่าง
Abyākato dhammo akusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo— ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo, pakatūpanissayo.
อารมฺมณูปนิสฺสโย: จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ
อภินนฺทติ ตํ ครุํ กตฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ โสตํ ... ฆานํ
ชิวฺหํ กายํ รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ ... วตฺถุํ วิปากาพฺยากเต
กิริยาพฺยากเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ
ครุํ กตฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ ฯ✎ ร่าง
Ārammaṇūpanissayo—cakkhuṁ garuṁ katvā assādeti abhinandati, taṁ garuṁ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Sotaṁ …pe… ghānaṁ …pe… jivhaṁ …pe… kāyaṁ …pe… rūpe …pe… sadde …pe… gandhe …pe… rase …pe… phoṭṭhabbe …pe… vatthuṁ …pe… vipākābyākate kiriyābyākate khandhe garuṁ katvā assādeti abhinandati, taṁ garuṁ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati.
อนนฺตรูปนิสฺสโย:
อาวชฺชนา อกุสลานํ ขนฺธานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Anantarūpanissayo—āvajjanā akusalānaṁ khandhānaṁ upanissayapaccayena paccayo.
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 120.174
ปกตูปนิสฺสโย: กายิกํ สุขํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ
อทินฺนํ อาทิยติ มุสา ภณติ ปิสุณํ ภณติ ผรุสํ ภณติ สมฺผํ ปลปติ
สนฺธึ ฉินฺทติ นิลฺโลปํ หรติ เอกาคาริกํ กโรติ ปริปนฺเถ ติฏฺฐติ ปรทารํ
คจฺฉติ คามฆาตํ กโรติ นิคมฆาตํ กโรติ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปติ
ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปติ อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปติ ทุฏฺเฐน จิตฺเตน
ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทติ สงฺฆํ ภินฺทติ✎ ร่าง
Pakatūpanissayo—kāyikaṁ sukhaṁ upanissāya pāṇaṁ hanati, adinnaṁ ādiyati, musā bhaṇati, pisuṇaṁ bhaṇati, pharusaṁ bhaṇati, samphaṁ palapati, sandhiṁ chindati, nillopaṁ harati, ekāgārikaṁ karoti, paripanthe tiṭṭhati, paradāraṁ gacchati, gāmaghātaṁ karoti, nigamaghātaṁ karoti, mātaraṁ jīvitā voropeti, pitaraṁ jīvitā voropeti, arahantaṁ jīvitā voropeti, duṭṭhena cittena tathāgatassa lohitaṁ uppādeti, saṅghaṁ bhindati.
กายิกํ ทุกฺขํ ... อุตุํ ...
โภชนํ ... เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ สงฺฆํ ภินฺทติ ฯ✎ ร่าง
Kāyikaṁ dukkhaṁ …pe… utuṁ …pe… bhojanaṁ …pe… senāsanaṁ upanissāya pāṇaṁ hanati … (Saṅkhittaṁ.) Saṅghaṁ bhindati.
อ้างอิงพุทธชยันตี 50.131
กายิกํ สุขํ ... กายิกํ ทุกฺขํ อุตุ โภชนํ ... เสนาสนํ ราคสฺส โทสสฺส
โมหสฺส มานสฺส ทิฏฺฐิยา ปตฺถนาย อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Kāyikaṁ sukhaṁ … kāyikaṁ dukkhaṁ … utu … bhojanaṁ … senāsanaṁ rāgassa … dosassa … mohassa … mānassa … diṭṭhiyā … patthanāya upanissayapaccayena paccayo.