เนื้อความทั้งข้อ
แปลไทย ฉบับหลวง
บาลีอักษรไทย
[๑๑๐] ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอัตถิปัจจัย มี ๑ นัย
เหมือนกับปฏิจจวาร.
ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดยอัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ สหชาต ปัจฉาชาต ฯลฯ.
ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
อัตถิปัจจัย มี ๑ นัย เหมือนกับปฏิจจวาร.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดยอัตถิปัจจัย
มี ๕ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร อินทรีย์ ฯลฯ.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ จิต เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก โดยอัตถิปัจจัย ใน
ปฏิสนธิขณะ จิต ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก
โดยอัตถิปัจจัย.
ที่เป็นปุเรชาต ได้แก่ จักขุ ฯลฯ บุคคลพิจารณาหทัยวัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง
ฯลฯ เหมือนกับปุเรชาต ไม่มีแตกต่างกัน.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
อัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ จิต เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตสมุฏฐานรูป
ทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ จิต ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต โดย
อัตถิปัจจัย.
ที่เป็นปุเรชาต ได้แก่ จักขุ ฯลฯ บุคคลพิจารณาหทัยวัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง
ฯลฯ เหมือนกับปุเรชาต ไม่มีแตกต่างกัน.
ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดย
อัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขายตนะ เป็น
ปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ฯลฯ ขันธ์ ๑ ที่เป็นเจตสิก และหทัยวัตถุ
และจิต เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่เป็นเจตสิก และหทัยวัตถุ และจิตเป็นปัจจัยแก่ขันธ์
๒ โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย.
ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
อัตถิปัจจัย
มี ๕ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร อินทรีย์.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขายตนะ เป็น
ปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต
เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต
และมหาภูตรูป เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และหทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่จิต
โดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๓ นัย.
ที่เป็นปัจฉาชาต ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็น
ปุเรชาต โดยอัตถิปัจจัย.
ที่เป็นปัจฉาชาต ได้แก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต และกพฬิงการาหาร เป็น
ปัจจัยแก่กายนี้ โดยอัตถิปัจจัย.
ที่เป็นปัจฉาชาต ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต และรูปชีวิตินทรีย์ เป็น
ปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย.
ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรม
ที่ไม่ใช่เจตสิก โดยอัตถิปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ สหชาต ปุเรชาต.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ และจักขายตนะ เป็นปัจจัย
แก่ขันธ์ ๒ และจักขุวิญญาณ โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ และกายายตนะ
เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และกายวิญญาณ โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๒ ฯลฯ.
ที่เป็นสหชาต ได้แก่ขันธ์ ๑ ที่เป็นเจตสิก และหทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒
และจิต โดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ พึงทำทั้ง ๒ นัย.
▴ ย่อ
เจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน
ปจฺจโย: เอกํ ปฏิจฺจสทิสํ ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo cetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo … ekaṁ. (Paṭiccavārasadisaṁ.)
อ้างอิง ฉัฏฐสังคายนา 122.518
เจตสิโก ธมฺโม อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปจฺฉาชาตํ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo acetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo—sahajātaṁ, pacchājātaṁ. (Saṅkhittaṁ.)
เจตสิโก
ธมฺโม เจตสิกสฺส จ อเจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน
ปจฺจโย: เอกํ ปฏิจฺจสทิสํ ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo cetasikassa ca acetasikassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo … ekaṁ. (Paṭiccavārasadisaṁ.)
อเจตสิโก ธมฺโม อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ
อินฺทฺริยํ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo acetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo—sahajātaṁ, purejātaṁ, pacchājātaṁ, āhāraṁ, indriyaṁ. (Saṅkhittaṁ.)
อเจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน
ปจฺจโย: สหชาตํ ฯ ปุเรชาตํ ฯ สหชาตํ: จิตฺตํ เจตสิกานํ
ขนฺธานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปฏิสนฺธิกฺขเณ จิตฺตํ ฯเปฯ
ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุ เจตสิกานํ ขนฺธานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ
ปุเรชาตํ: จกฺขุํ ... วตฺถุํ อนิจฺจโต ... ปุเรชาตสทิสํ นินฺนานํ ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo—sahajātaṁ, purejātaṁ. Sahajātaṁ —cittaṁ cetasikānaṁ khandhānaṁ atthipaccayena paccayo; paṭisandhikkhaṇe cittaṁ …pe… paṭisandhikkhaṇe vatthu cetasikānaṁ khandhānaṁ atthipaccayena paccayo. Purejātaṁ —cakkhuṁ …pe… vatthuṁ aniccato …pe…. (Purejātasadisaṁ ninnānākaraṇaṁ.)
อเจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส จ อเจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปุเรชาตํ ฯ สหชาตํ: จิตฺตํ
สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อตฺถิ-
ปจฺจเยน ปจฺจโย ปฏิสนฺธิกฺขเณ จิตฺตํ ฯเปฯ ปฏิสนฺธิกฺ-
ขเณ วตฺถุ เจตสิกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสฺส จ อตฺถิปจฺจเยน
ปจฺจโย ฯ ปุเรชาตํ: จกฺขุํ ... วตฺถุํ อนิจฺจโต ... ปุเรชาตสทิสํ
นินฺนานํ ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa ca acetasikassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo—sahajātaṁ, purejātaṁ. Sahajātaṁ —cittaṁ sampayuttakānaṁ khandhānaṁ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṁ atthipaccayena paccayo; paṭisandhikkhaṇe cittaṁ …pe… paṭisandhikkhaṇe vatthu cetasikānaṁ khandhānaṁ cittassa ca atthipaccayena paccayo. Purejātaṁ —cakkhuṁ …pe… vatthuṁ aniccato …pe…. (Purejātasadisaṁ ninnānaṁ.)
อ้างอิง สยามรัฐ 43.63
เจตสิโก จ อเจตสิโก จ ธมฺมา เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปุเรชาตํ ฯ สหชาโต: จกฺขุวิญฺญาณ-
สหคโต เอโก ขนฺโธ จ จกฺขายตนญฺจ ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ กายวิญฺญาณ-
สหคโต ... เจตสิโก เอโก ขนฺโธ จ วตฺถุ จ จิตฺตญฺจ ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย เทฺว ขนฺธา ... ฯ สหชาโต: เจตสิโก เอโก ขนฺโธ
จ วตฺถุ จ จิตฺตญฺจ ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย เทฺว ขนฺธา
... ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺวปิ กาตพฺพา ฯ✎ ร่าง
Cetasiko ca acetasiko ca dhammā cetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo— sahajātaṁ, purejātaṁ. Sahajāto —cakkhuviññāṇasahagato eko khandho ca cakkhāyatanañca dvinnaṁ khandhānaṁ …pe… kāyaviññāṇasahagato …pe… cetasiko eko khandho ca vatthu ca dvinnaṁ khandhānaṁ atthipaccayena paccayo; dve khandhā ca …pe…. Sahajāto —cetasiko eko khandho ca cittañca dvinnaṁ khandhānaṁ atthipaccayena paccayo; dve khandhā ca …pe… (paṭisandhikkhaṇe dvepi kātabbā.)
อ้างอิง ฉัฏฐสังคายนา 122.519
เจตสิโก จ อเจตสิโก จ ธมฺมา อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริยํ ฯ
สหชาตา: จกฺขุวิญฺญาณสหคตา ขนฺธา จ จกฺขายตนญฺจ จกฺขุ-
วิญฺญาณสฺส กายวิญฺญาณสหคตา ... เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ
จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ
มหาภูตา จ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ สหชาตา:
เจตสิกา ขนฺธา จ วตฺถุ จ จิตฺตสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ปฏิสนฺธิกฺขเณ
ตีณิปิ กาตพฺพา ฯ ปจฺฉาชาตา: เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ
ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ ปจฺฉาชาตา:
เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ กพฬึกาโร อาหาโร จ อิมสฺส กายสฺส
อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ ปจฺฉาชาตา: เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ
รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ กฏตฺตารูปานํ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Cetasiko ca acetasiko ca dhammā acetasikassa dhammassa atthipaccayena paccayo— sahajātaṁ, purejātaṁ, pacchājātaṁ, āhāraṁ, indriyaṁ. Sahajātā —cakkhuviññāṇasahagatā khandhā ca cakkhāyatanañca cakkhuviññāṇassa …pe… kāyaviññāṇassa …pe… cetasikā khandhā ca cittañca cittasamuṭṭhānānaṁ rūpānaṁ atthipaccayena paccayo; cetasikā khandhā ca cittañca mahābhūtā ca cittasamuṭṭhānānaṁ rūpānaṁ atthipaccayena paccayo. Sahajātā —cetasikā khandhā ca vatthu ca cittassa atthipaccayena paccayo (paṭisandhikkhaṇe tīṇipi kātabbā). Pacchājātā —cetasikā khandhā ca cittañca purejātassa imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Pacchājātā —cetasikā khandhā ca cittañca kabaḷīkāro āhāro ca imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Pacchājātā —cetasikā khandhā ca cittañca rūpajīvitindriyañca kaṭattārūpānaṁ atthipaccayena paccayo.
อ้างอิง สยามรัฐ 43.64 · พุทธชยันตี 51.964
เจตสิโก จ อเจตสิโก จ ธมฺมา เจตสิกสฺส จ
อเจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย: สหชาตํ ปุเรชาตํ ฯ
สหชาโต: จกฺขุวิญฺญาณสหคโต เอโก ขนฺโธ จ จกฺขายตนญฺจ
ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส จ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย
กายวิญฺญาณสหคโต เอโก ขนฺโธ จ กายายตนญฺจ ทฺวินฺนํ
ขนฺธานํ กายวิญฺญาณสฺส จ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย เทฺว ขนฺธา
... ฯ สหชาโต: เจตสิโก เอโก ขนฺโธ จ วตฺถุ จ ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ
จิตฺตสฺส จ อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย เทฺว ขนฺธา ... ปฏิสนฺธิยา เทฺว
กาตพฺพา ฯ✎ ร่าง
Cetasiko ca acetasiko ca dhammā cetasikassa ca acetasikassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo—sahajātaṁ, purejātaṁ. Sahajāto —cakkhuviññāṇasahagato eko khandho ca cakkhāyatanañca dvinnaṁ khandhānaṁ cakkhuviññāṇassa ca atthipaccayena paccayo …pe… kāyaviññāṇasahagato eko khandho ca kāyāyatanañca dvinnaṁ khandhānaṁ kāyaviññāṇassa ca atthipaccayena paccayo; dve khandhā ca …pe…. Sahajāto —cetasiko eko khandho ca vatthu ca dvinnaṁ khandhānaṁ cittassa ca atthipaccayena paccayo; dve khandhā ca …pe…. (Paṭisandhiyā dve kātabbā.)