เนื้อความทั้งข้อ
[๑๓๔] คำว่า บุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินนั้น เป็นผู้กำจัดเสนาในธรรมทั้งปวง
คือ ในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน หรืออารมณ์ที่ทราบอย่างใดอย่างหนึ่ง มีความว่า มารเสนาเรียกว่า
เสนา กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ราคะ โทสะ โมหะ โกธะ อุปนาหะ ฯลฯ อภิสังขารคือ
อกุศลกรรมทั้งปวง ชื่อว่ามารเสนา. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
กิเลสกาม เรากล่าวว่าเป็นมารเสนาที่ ๑ ของท่าน ความไม่ยินดี
เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๒ ของท่าน ความหิวกระหาย เรากล่าวว่า
เป็นเสนาที่ ๓ ของท่าน ตัณหา เรากล่าวเป็นเสนาที่ ๔ ของท่าน
ความง่วงเพราะหาวนอน เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๕ ของท่าน ความขลาด
เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๖ ของท่าน ความลังเลใจ เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่
๗ ของท่าน ความลบหลู่และความกระด้าง เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๘
ของท่าน ลาภ ความสรรเสริญ สักการะ และยศที่ได้โดยทางผิด
เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๙ ของท่าน ความยกตนและข่มผู้อื่น เรากล่าวว่า
เป็นเสนาที่ ๑๐ ของท่าน ดูกรพระยามาร เสนาของท่านเหล่านี้ เป็นผู้มี
ปกติกำจัดผู้มีธรรมดำ คนไม่กล้าย่อมไม่ชนะเสนานั้นได้ ส่วนคนกล้า
ย่อมชนะได้ ครั้นชนะแล้วย่อมได้สุข ดังนี้.
เมื่อใด มารเสนาทั้งหมดและกิเลสอันทำความเป็นปฏิปักษ์ทั้งหมด อันบุคคลผู้มีปัญญา
กว้างขวางดังแผ่นดินนั้นชนะแล้ว ให้แพ้แล้ว ทำลายเสีย กำจัดเสีย ทำให้ไม่สู้หน้าแล้วด้วย
อริยมรรค ๔ เมื่อนั้นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินนั้น เรียกว่า เป็นผู้กำจัดเสนา.
บุคคลนั้นเป็นผู้กำจัดเสนาในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ทราบ อารมณ์ที่รู้แจ้ง เพราะฉะนั้น
จึงชื่อว่า บุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินนั้น เป็นผู้กำจัดเสนาในธรรมทั้งปวง คือในรูป
ที่เห็น เสียงที่ได้ยิน หรืออารมณ์ที่ทราบอย่างใดอย่างหนึ่ง.
ส สพฺพธมฺเมสุ วิเสนิภูโต ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ
วาติ✎ ร่าง
Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vāti.
เสนา วุจฺจติ มารเสนา ฯ✎ ร่าง
Senā vuccati mārasenā.
กายทุจฺจริตํ มารเสนา วจีทุจฺจริตํ
มารเสนา มโนทุจฺจริตํ มารเสนา ราโค มารเสนา โทโส มารเสนา
โมโห มารเสนา โกโธ อุปนาโห ฯเปฯ สพฺพากุสลาภิสงฺขารา
มารเสนา ฯ✎ ร่าง
Kāyaduccaritaṁ mārasenā, vacīduccaritaṁ mārasenā, manoduccaritaṁ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.
วุตฺตํ เหตํ ภควตา✎ ร่าง
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
กามา เต ปฐมา เสนา✎ ร่าง
“Kāmā te paṭhamā senā,
อ้างอิงPTS 96
ทุติยารติ วุจฺจติ✎ ร่าง
dutiyā arati vuccati;
ตติยา ขุปฺปิปาสา เต✎ ร่าง
Tatiyā khuppipāsā te,
จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ✎ ร่าง
catutthī taṇhā vuccati.
ปญฺจมํ ๑- ถีนมิทฺธนฺเต✎ ร่าง
Pañcamī thinamiddhaṁ te,
ฉฏฺฐา ภิรู ๒- ปวุจฺจติ✎ ร่าง
chaṭṭhā bhīrū pavuccati;
สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต✎ ร่าง
Sattamī vicikicchā te,
มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม✎ ร่าง
makkho thambho te aṭṭhamo.
ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร✎ ร่าง
Lābho siloko sakkāro,
มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส✎ ร่าง
micchāladdho ca yo yaso;
โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส✎ ร่าง
Yo cattānaṁ samukkaṁse,
ปเร จ อวชานติ✎ ร่าง
pare ca avajānati.
เอสา นมุจิ เต เสนา✎ ร่าง
Esā namuci te senā,
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 77.69
กณฺหสฺสาภิปฺปหาริณี✎ ร่าง
kaṇhassābhippahārinī;
น นํ อสูโร ชินาติ✎ ร่าง
Na naṁ asūro jināti,
เชตฺวา จ ลภเต สุขนฺติ ฯ✎ ร่าง
jetvāva labhate sukhan”ti.
ยโต จตูหิ อริยมคฺเคหิ สพฺพา จ มารเสนา สพฺเพ จ ปฏิเสนิกรา
กิเลสา ชิตา จ ปราชิตา จ ภคฺคา วิปฺปลุตฺตา ปรมฺมุขา โส
วุจฺจติ วิเสนิภูโต ฯ✎ ร่าง
Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, so vuccati visenibhūto.
โส ทิฏฺเฐ วิเสนิภูโต สุเต วิเสนิภูโต
มุเต วิเสนิภูโต วิญฺญาเต วิเสนิภูโตติ✎ ร่าง
So diṭṭhe visenibhūto, sute visenibhūto, mute visenibhūto, viññāte visenibhūtoti—
ส สพฺพธมฺเมสุ
วิเสนิภูโต ยงฺกิญฺจิ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา ฯ✎ ร่าง
sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā.