เนื้อความทั้งข้อ
[๒๒๕] คำว่า วสี ความว่า วสี ๕ ประการ คือ อาวัชชนาวสี
๑ สมาปัชชนาวสี ๑ อธิษฐานวสี ๑ วุฏฐานวสี ๑ ปัจจเวกขณวสี ๑ ฯ
สมาปัตติลาภีบุคคลคำนึงถึงปฐมฌานได้ ณ สถานที่และขณะตามที่
ปรารถนา ไม่มีความเนิ่นช้าในการคำนึงถึง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอาวัชชนาวสี
สมาปัตติลาภีบุคคลเข้าปฐมฌานได้ ณ สถานที่ และขณะตามที่ปรารถนา ไม่มี
ความเนิ่นช้าในการเข้า เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาปัชชนาวสี สมาปัตติลาภีบุคคล
อธิษฐานปฐมฌานได้ ณ สถานที่และขณะตามที่ปรารถนา ไม่มีความเนิ่นช้าในการ
อธิษฐาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอธิษฐานวสี สมาปัตติลาภีบุคคลออกปฐมฌานได้
ณ สถานที่และขณะตามที่ปรารถนา ไม่มีความเนิ่นช้าในการออก เพราะเหตุนั้น
จึงชื่อว่าวุฏฐานวสี สมาปัตติลาภีบุคคลพิจารณาปฐมฌานได้ ณ สถานที่และขณะ
ตามที่ปรารถนา ไม่มีความเนิ่นช้าในการพิจารณา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า
ปัจจเวกขณวสี สมาปัตติลาภีบุคคลคำนึงถึงทุติยฌาน ฯลฯ เนวสัญญานาสัญญายตน
สมาบัติได้ ณ สถานที่และขณะตามที่ปรารถนา ไม่มีความเนิ่นช้าในการคำนึงถึง
เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอาวัชชนาวสี สมาปัตติลาภีบุคคลเข้า ฯลฯ อธิษฐาน ออก
พิจารณาเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติได้ ณ สถานที่และขณะตามที่ปรารถนา
ไม่มีความเนิ่นช้าในการพิจารณา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปัจจเวกขณวสี วสี ๕
ประการนี้ ฯ
ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด
เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญ ด้วยความ
เป็นผู้ประกอบด้วยพละ ๒ ด้วยความระงับสังขาร ๓ ด้วยญาณจริยา ๑๖ และด้วย
สมาธิจริยา ๙ เป็นนิโรธสมาปัตติญาณ ฯ
วสีติ ปญฺจ วสิโย✎ ร่าง
Vasīti pañca vasiyo.
อ้างอิงPTS 1.100 · สยามรัฐ 31.147 · พุทธชยันตี 35.1.190
อาวชฺชนาวสี สมาปชฺชนาวสี
อธิฏฺฐานวสี วุฏฺฐานวสี ปจฺจเวกฺขณาวสี ฯ✎ ร่าง
Āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇāvasī.
ปฐมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ๑-
ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อาวชฺชติ✎ ร่าง
Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ āvajjati;
อาวชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
āvajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—
อาวชฺชนาวสี✎ ร่าง
āvajjanavasī.
ปฐมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ๒- ยาวติจฺฉกํ
สมาปชฺชติ✎ ร่าง
Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjati;
สมาปชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
samāpajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—
สมาปชฺชนาวสี✎ ร่าง
samāpajjanavasī.
ปฐมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อธิฏฺฐาติ✎ ร่าง
Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ adhiṭṭhāti;
อธิฏฺฐาเน
ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
adhiṭṭhāne dandhāyitattaṁ natthīti—
อธิฏฺฐานวสี✎ ร่าง
adhiṭṭhānavasī.
ปฐมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ
ยาวติจฺฉกํ วุฏฺฐาติ✎ ร่าง
Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ vuṭṭhāti;
วุฏฺฐาเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
vuṭṭhāne dandhāyitattaṁ natthīti—
วุฏฺฐานวสี✎ ร่าง
vuṭṭhānavasī.
ปฐมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ ปจฺจเวกฺขติ✎ ร่าง
Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ paccavekkhati;
ปจฺจเวกฺขณาย
ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṁ natthīti—
ปจฺจเวกฺขณาวสี✎ ร่าง
paccavekkhaṇāvasī.
ทุติยชฺฌานํ ฯเปฯ✎ ร่าง
Dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ
อาวชฺชติ✎ ร่าง
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ āvajjati;
อาวชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
āvajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—
อาวชฺชนาวสี✎ ร่าง
āvajjanavasī.
เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ
สมาปชฺชติ ฯเปฯ✎ ร่าง
Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjati …pe…
อธิฏฺฐาติ✎ ร่าง
adhiṭṭhāti …
วุฏฺฐาติ✎ ร่าง
vuṭṭhāti …
ปจฺจเวกฺขติ✎ ร่าง
paccavekkhati;
ปจฺจเวกฺขณาย
ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ✎ ร่าง
paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṁ natthīti—
ปจฺจเวกฺขณาวสี✎ ร่าง
paccavekkhaṇāvasī.
อิมา ปญฺจ วสิโย✎ ร่าง
Imā pañca vasiyo.
ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา✎ ร่าง
Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.
เตน วุจฺจติ✎ ร่าง
Tena vuccati—
ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา
โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา
นิโรธสมาปตฺติยา ญาณํ ฯ✎ ร่าง
“dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇaṁ”.
—
Nirodhasamāpattiñāṇaniddeso catuttiṁsatimo.
—
1.1.35. Parinibbānañāṇaniddesa