เนื้อความทั้งข้อ
[๘๒๒] ในญาณวัตถุ หมวดละ ๔ นั้น กัมมัสสกตาญาณ เป็นไฉน
ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ ความไม่หลง ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ
อันใด มีลักษณะรู้อย่างนี้ว่า ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชาพระรัตนตรัยมีผล โลก
นี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีคุณ บิดามีคุณ สัตว์ผู้จุติและปฏิสนธิมีอยู่ สมณ-
*พราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ รู้ยิ่งเห็นจริงประจักษ์ซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วย
ตนเอง แล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ทั่วกัน มีอยู่ในโลกนี้ ดังนี้ นี้เรียกว่า กัมมัสส-
*กตาญาณ ยกเว้นสัจจานุโลมิกญาณ กุศลปัญญาที่เป็นสาสวะแม้ทั้งหมด ชื่อว่า
กัมมัสสกตาญาณ
สัจจานุโลมิกญาณ เป็นไฉน
อนุโลมิกญาณ ขันติญาณ ทิฏฐิญาณ รุจิญาณ มุติญาณ เปกขญาณ
ธัมมนิชฌาน ขันติญาณ อันใด มีลักษณะรู้อย่างนี้ ว่ารูปไม่เที่ยงดังนี้บ้าง ว่า
เวทนาไม่เที่ยงดังนี้บ้าง ว่าสัญญาไม่เที่ยงดังนี้บ้าง ว่าสังขารทั้งหลายไม่เที่ยงดังนี้บ้าง
ว่าวิญญาณไม่เที่ยงดังนี้บ้าง นี้เรียกว่า สัจจานุโลมิกญาณ
ปัญญาในมรรค ๔ ชื่อว่า มัคคสมังคิญาณ
ปัญญาในผล ๔ ชื่อว่า ผลสมังคิญาณ
ตตฺถ กตมํ กมฺมสฺสกตํ ญาณํ✎ ร่าง
Tattha katamaṁ kammassakatañāṇaṁ?
อ้างอิงสยามรัฐ 35.444 · พุทธชยันตี 43.168
อตฺถิ ทินฺนํ อตฺถิ
ยิฏฺฐํ อตฺถิ หุตํ อตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลวิปาโก อตฺถิ
อยํ โลโก อตฺถิ ปโร โลโก อตฺถิ มาตา อตฺถิ ปิตา อตฺถิ
สตฺตา โอปปาติกา อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา
สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา
สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ✎ ร่าง
“Atthi dinnaṁ, atthi yiṭṭhaṁ, atthi hutaṁ, atthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, atthi ayaṁ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—
ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา ฯเปฯ
อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ✎ ร่าง
yā evarūpā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
อิทํ วุจฺจติ กมฺมสฺสกตํ ญาณํ✎ ร่าง
idaṁ vuccati “kammassakatañāṇaṁ”.
ฐเปตฺวา สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ สพฺพาปิ สาสวา กุสลา ปญฺญา
กมฺมสฺสกตํ ญาณํ ฯ✎ ร่าง
Ṭhapetvā saccānulomikaṁ ñāṇaṁ, sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatañāṇaṁ.
ตตฺถ กตมํ สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ✎ ร่าง
Tattha katamaṁ saccānulomikaṁ ñāṇaṁ?
รูปํ
อนิจฺจนฺติ วา เวทนา อนิจฺจาติ วา✎ ร่าง
“Rūpaṁ aniccan”ti vā vedanā …pe…
สญฺญา อนิจฺจาติ วา สงฺขารา
อนิจฺจาติ วา วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ วา ยา เอวรูปี อนุโลมิกา
ขนฺติ ทิฏฺฐิ รุจิ มุติ เปกฺขา ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติ✎ ร่าง
saññā … saṅkhārā … “viññāṇaṁ aniccan”ti vā yā evarūpī anulomikā khanti diṭṭhi ruci mudi pekkhā dhammanijjhānakkhanti—
อิทํ วุจฺจติ
สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ ฯ✎ ร่าง
idaṁ vuccati “saccānulomikaṁ ñāṇaṁ”.
จตูสุ มคฺเคสุ ปญฺญา มคฺคสมงฺคิสฺส
ญาณํ ฯ✎ ร่าง
Catūsu maggesu paññā maggasamaṅgissa ñāṇaṁ.
จตูสุ ผเลสุ ปญฺญา ผลสมงฺคิสฺส ญาณํ ฯ✎ ร่าง
Catūsu phalesu paññā phalasamaṅgissa ñāṇaṁ.