เนื้อความทั้งข้อ
[๑๐๐] ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก เกิดขึ้น
จิต ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก เกิดขึ้น.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก เกิดขึ้น.
ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดยอารัมมณปัจจัย
คือ พระอริยะทั้งหลาย พิจารณาผล พิจารณานิพพาน
นิพพาน เป็นปัจจัยแก่โคตรภู แก่โวทาน แก่มรรค แก่ผล แก่อาวัชชนะ
โดยอารัมมณปัจจัย
จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ บุคคลพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
ความเป็นของไม่เที่ยง ฯลฯ ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น จิต
เกิดขึ้น
บุคคลเห็นรูปด้วยทิพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพโสตธาตุ
บุคคลรู้ซึ่งจิตของบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยจิต ซึ่งเป็นธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
เจโตปริยญาณ
อากาสานัญจายตนะ ฯลฯ อากิญจัญญายตนะ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ แก่เจโตปริยญาณ แก่
บุพเพนิวาสานุสสติญาณ แก่ยถากัมมุปคญาณ แก่อนาคตังสญาณ แก่อาวัชชนะ โดยอารัมมณปัจจัย.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอารัมมณปัจจัย
คือ พระอริยะทั้งหลาย พิจารณานิพพาน มีคำอธิบายเหมือนกับข้อความตามบาลีข้างต้น
จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ บุคคลพิจารณาเห็นขันธ์ที่ไม่ใช่เจตสิก โดยความเป็นของ
ไม่เที่ยง ฯลฯ โทมนัสเกิดขึ้น
บุคคลเห็นรูปด้วยทิพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพโสตธาตุ
บุคคลรู้ซึ่งขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก โดยเจโตปริยญาณ
อากาสานัญจายตนะ ฯลฯ อากิญจัญญายตนะ เป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ
รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ โผฏฐัพพายตนะ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ แก่เจโตปริยญาณแก่
บุพเพนิวาสานุสสติญาณ แก่ยถากัมมุปคญาณ แก่อนาคตังสญาณ แก่อาวัชชนะ โดยอารัมมณปัจจัย.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
อารัมมณปัจจัย
คือ พระอริยะทั้งหลายพิจารณานิพพาน มีคำอธิบายเหมือนกับข้อความตามบาลีข้างต้น.
จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ บุคคลพิจารณาขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก โดยความเป็น
ของไม่เที่ยง ฯลฯ ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น จิต และ
สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย เกิดขึ้น
บุคคลเห็นรูปด้วยทิพจักขุ.
รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย โดยอารัมมณปัจจัย
โผฏฐัพพายตนะ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ แก่เจโตปริยญาณ แก่
บุพเพนิวาสานุสสติญาณ แก่ยถากัมมุปคญาณ แก่อนาคตังสญาณ แก่อาวัชชนะ โดยอารัมมณปัจจัย.
ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก
โดยอารัมมณปัจจัย
คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต เกิดขึ้น.
จิต ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต เกิดขึ้น.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต ปรารภขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต
เกิดขึ้น
เจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน
ปจฺจโย: เจตสิเก ขนฺเธ อารพฺภ เจตสิกา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ
มูลํ ปุจฺฉิตพฺพํ เจตสิเก ขนฺเธ อารพฺภ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ ฯ มูลํ
ปุจฺฉิตพฺพํ เจตสิเก ขนฺเธ อารพฺภ เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ
อุปฺปชฺชนฺติ ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo cetasikassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo—cetasike khandhe ārabbha cetasikā khandhā uppajjanti. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Cetasike khandhe ārabbha cittaṁ uppajjati. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Cetasike khandhe ārabbha cetasikā khandhā ca cittañca uppajjanti.
อ้างอิงสยามรัฐ 43.54
อเจตสิโก ธมฺโม อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณ-
ปจฺจเยน ปจฺจโย: อริยา ผลํ ปจฺจเวกฺขนฺติ นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขนฺติ
นิพฺพานํ โคตฺรภุสฺส โวทานสฺส มคฺคสฺส ผลสฺส อาวชฺชนาย
อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย จกฺขุํ ... วตฺถุํ อเจตสิเก ขนฺเธ อนิจฺจโต
วิปสฺสติ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ อารพฺภ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ ทิพฺเพน
จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาติ เจโต-
ปริยญาเณน อเจตสิกจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ อากาสานญฺ-
จายตนํ ฯเปฯ อากิญฺจญฺญายตนํ ฯเปฯ อเจตสิกา ขนฺธา
อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส
ยถากมฺมุปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo acetasikassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… phalaṁ paccavekkhanti, nibbānaṁ paccavekkhanti. Nibbānaṁ gotrabhussa, vodānassa, maggassa, phalassa, āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo; cakkhuṁ …pe… vatthuṁ acetasike khandhe aniccato …pe… vipassati assādeti abhinandati, taṁ ārabbha cittaṁ uppajjati. Dibbena cakkhunā rūpaṁ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṁ suṇāti. Cetopariyañāṇena acetasikacittasamaṅgissa cittaṁ jānāti, ākāsānañcāyatanaṁ …pe… ākiñcaññāyatanaṁ …pe… rūpāyatanaṁ cakkhuviññāṇassa …pe… phoṭṭhabbāyatanaṁ kāyaviññāṇassa …pe… acetasikā khandhā iddhividhañāṇassa, cetopariyañāṇassa, pubbenivāsānussatiñāṇassa, anāgataṁsañāṇassa, āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo.
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 122.511
ปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo cetasikassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo … sahajātapaccayena paccayo … upanissayapaccayena paccayo … kammapaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 43.65
อเจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณ-
ปจฺจเยน ปจฺจโย: อริยา นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขนฺติ ปฐมคมนสทิสํ ฯ
จกฺขุํ ... วตฺถุํ ... อเจตสิเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ฯเปฯ โทมนสฺสํ
อุปฺปชฺชติ ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ ทิพฺพาย โสตธาตุยา
สทฺทํ สุณาติ เจโตปริยญาเณน อเจตสิเก ขนฺเธ ชานาติ อากาสานญฺ-
จายตนํ ... อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส
รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสหคตานํ ขนฺธานํ โผฏฺฐพฺพายตนํ ...
อเจตสิกา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพ-
นิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมุปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส
อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… nibbānaṁ paccavekkhanti (paṭhamagamanasadisaṁ); cakkhuṁ …pe… vatthuṁ acetasike khandhe aniccato …pe… domanassaṁ uppajjati; dibbena cakkhunā rūpaṁ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṁ suṇāti. Cetopariyañāṇena acetasikacittasamaṅgissa cittaṁ jānāti, ākāsānañcāyatanaṁ …pe… ākiñcaññāyatanaṁ nevasaññānāsaññāyatanassa …pe… rūpāyatanaṁ cakkhuviññāṇasahagatānaṁ khandhānaṁ …pe… phoṭṭhabbāyatanaṁ kāyaviññāṇasahagatānaṁ khandhānaṁ …pe… acetasikā khandhā iddhividhañāṇassa, cetopariyañāṇassa, pubbenivāsānussatiñāṇassa, anāgataṁsañāṇassa, āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo.
อ้างอิงพุทธชยันตี 51.960
อเจตสิโก ธมฺโม
เจตสิกสฺส จ อเจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย:
อริยา นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขนฺติ ปฐมคมนสทิสํ ฯ จกฺขุํ ... วตฺถุํ ...
อเจตสิเก ขนฺเธ อนิจฺจโต วิปสฺสติ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ
อารพฺภ จิตฺตญฺจ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ทิพฺเพน ...
สงฺขิตฺตํ ฯ รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส สมฺปยุตฺตกานญฺจ ขนฺธานํ
อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย โผฏฺฐพฺพายตนํ ... อเจตสิกา ขนฺธา
อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส
ยถากมฺมุปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณ-
ปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa ca acetasikassa ca dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… nibbānaṁ paccavekkhanti (paṭhamagamanasadisaṁ); cakkhuṁ …pe… vatthuṁ acetasike khandhe aniccato …pe… vipassati assādeti abhinandati, taṁ ārabbha cittañca sampayuttakā ca khandhā uppajjanti. Dibbena cakkhunā rūpaṁ passati …pe… rūpāyatanaṁ cakkhuviññāṇassa sampayuttakānañca khandhānaṁ ārammaṇapaccayena paccayo …pe… phoṭṭhabbāyatanaṁ kāyaviññāṇassa sampayuttakānañca khandhānaṁ …pe… acetasikā khandhā iddhividhañāṇassa, cetopariyañāṇassa, pubbenivāsānussatiñāṇassa, anāgataṁsañāṇassa, āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 43.55
เจตสิโก จ อเจตสิโก จ ธมฺมา เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส
อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: เจตสิเก ขนฺเธ จ จิตฺตญฺจ อารพฺภ
เจตสิกา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ มูลํ ปุจฺฉิตพฺพํ เจตสิเก ขนฺเธ จ
จิตฺตญฺจ อารพฺภ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ ฯ มูลํ ปุจฺฉิตพฺพํ เจตสิเก
ขนฺเธ จ จิตฺตญฺจ อารพฺภ เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ✎ ร่าง
Cetasiko ca acetasiko ca dhammā cetasikassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo—cetasike khandhe ca cittañca ārabbha cetasikā khandhā uppajjanti. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Cetasike khandhe ca cittañca ārabbha cittaṁ uppajjati. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Cetasike khandhe ca cittañca ārabbha cetasikā khandhā ca cittañca uppajjanti.
อ้างอิงฉัฏฐสังคายนา 122.512