เนื้อความทั้งข้อ
[๑๐๑] ธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอารัมมณปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ.
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก ทำขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก
ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้ว เกิดขึ้น.
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์
ทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ จิต ทำขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิกให้เป็นอารมณ์อย่าง
หนักแน่นแล้ว เกิดขึ้น
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัย แก่จิต
และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และจิต ทำขันธ์ทั้งหลาย
ที่เป็นเจตสิกให้หนักแน่นแล้ว เกิดขึ้น
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่อธิปติธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์
ทั้งหลาย และจิต และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดยอธิปติปัจจัย.
มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ.
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายทำนิพพานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น
แล้ว พิจารณา
นิพพาน เป็นปัจจัยแก่โคตรภู แก่โวทาน แก่มรรค แก่ผล โดยอธิปติปัจจัย
จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ บุคคลทำขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิกให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น
ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง จิต ทำจักขุเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้ว เกิดขึ้น.
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่จิต และจิต
สมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดยอธิปติปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายทำนิพพานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น
ฯลฯ มีคำอธิบายเหมือนกับข้อความตามบาลีข้างต้น.
จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ บุคคลทำขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิกให้หนักแน่น ย่อม
ยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง เพราะทำจักขุเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ เกิดขึ้น
ทิฏฐิเกิดขึ้น ฯลฯ
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์
ทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก โดย
อธิปติปัจจัย
มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ
ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ได้แก่ พระอริยะทั้งหลาย นิพพาน ฯลฯ มีคำอธิบายเหมือนกับ
ข้อความตามบาลีข้างต้น.
บุคคลทำขันธ์ทั้งหลายที่ไม่ใช่เจตสิกให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ย่อมยินดี ย่อม
เพลิดเพลินยิ่ง เพราะทำขันธ์นั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นเจตสิก และ
จิต เกิดขึ้น.
ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์
และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.
ธรรมที่เป็นเจตสิก และธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นเจตสิก โดย
อธิปติปัจจัย
มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติ มี ๓ นัย เป็นอารัมมณาธิปติอย่างเดียว.
เจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน
ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ฯ อารมฺมณาธิปติ: เจตสิเก
ขนฺเธ ครุํ กตฺวา เจตสิกา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ สหชาตาธิปติ:
เจตสิกา อธิปติ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ
มูลํ ปุจฺฉิตพฺพํ อารมฺมณาธิปติ: เจตสิเก ขนฺเธ ครุํ กตฺวา
จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ สหชาตาธิปติ: เจตสิกา อธิปติ จิตฺตสฺส
จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ มูลํ
ปุจฺฉิตพฺพํ อารมฺมณาธิปติ: เจตสิเก ขนฺเธ ครุํ กตฺวา เจตสิกา
ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชนฺติ สหชาตาธิปติ: เจตสิกา อธิปติ
สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสฺส จ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ
อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Cetasiko dhammo cetasikassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo— ārammaṇādhipati, sahajātādhipati. Ārammaṇādhipati—cetasike khandhe garuṁ katvā cetasikā khandhā uppajjanti. Sahajātādhipati—cetasikādhipati sampayuttakānaṁ khandhānaṁ adhipatipaccayena paccayo. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Ārammaṇādhipati—cetasike khandhe garuṁ katvā cittaṁ uppajjati. Sahajātādhipati—cetasikādhipati cittassa cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṁ adhipatipaccayena paccayo. (Mūlaṁ pucchitabbaṁ.) Ārammaṇādhipati—cetasike khandhe garuṁ katvā cetasikā khandhā ca cittañca uppajjanti. Sahajātādhipati—cetasikādhipati sampayuttakānaṁ khandhānaṁ cittassa ca cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṁ adhipatipaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 43.56
อเจตสิโก ธมฺโม อเจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน
ปจฺจโย อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ฯ อารมฺมณาธิปติ: อริยา
นิพฺพานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ นิพฺพานํ โคตฺรภุสฺส โวทานสฺส
มคฺคสฺส ผลสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย จกฺขุํ ... วตฺถุํ ... อเจตสิเก
ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ ครุํ กตฺวา จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ ฯ
สหชาตาธิปติ: อเจตสิกา อธิปติ จิตฺตสฺส จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ
รูปานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo acetasikassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo— ārammaṇādhipati, sahajātādhipati. Ārammaṇādhipati—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… nibbānaṁ garuṁ katvā paccavekkhanti, nibbānaṁ gotrabhussa, vodānassa. Maggassa, phalassa adhipatipaccayena paccayo; cakkhuṁ …pe… vatthuṁ acetasike khandhe garuṁ katvā assādeti abhinandati, taṁ garuṁ katvā cittaṁ uppajjati. Sahajātādhipati—acetasikādhipati cittasamuṭṭhānānaṁ rūpānaṁ adhipatipaccayena paccayo.
อเจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน
ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ฯ อารมฺมณาธิปติ: อริยา
นิพฺพานํ ครุํ กตฺวา ... ปฐมคมนสทิสํ ฯ จกฺขุํ ... วตฺถุํ ... อเจตสิเก
ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ ครุํ กตฺวา ราโค
อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ ฯเปฯ สหชาตาธิปติ: อเจตสิกา
อธิปติ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo— ārammaṇādhipati, sahajātādhipati. Ārammaṇādhipati—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… nibbānaṁ garuṁ katvā …pe… (paṭhamagamanasadisaṁ); cakkhuṁ …pe… vatthuṁ acetasike khandhe garuṁ katvā assādeti abhinandati, taṁ garuṁ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Sahajātādhipati—acetasikādhipati sampayuttakānaṁ khandhānaṁ adhipatipaccayena paccayo.
อ้างอิงพุทธชยันตี 51.961
อเจตสิโก ธมฺโม เจตสิกสฺส จ อเจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส
อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ฯ อารมฺมณาธิปติ:
อริยา นิพฺพานํ ... ปฐมคมนํ ฯ อเจตสิเก ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ
อภินนฺทติ ตํ ครุํ กตฺวา เจตสิกา ขนฺธา จ จิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ
สหชาตาธิปติ: อเจตสิกา อธิปติ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺต-
สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ✎ ร่าง
Acetasiko dhammo cetasikassa ca acetasikassa ca dhammassa adhipatipaccayena paccayo—ārammaṇādhipati, sahajātādhipati. Ārammaṇādhipati—ariyā maggā vuṭṭhahitvā …pe… nibbānaṁ …pe… (paṭhamagamanaṁ) acetasike khandhe garuṁ katvā assādeti abhinandati, taṁ garuṁ katvā cetasikā khandhā ca cittañca uppajjanti. Sahajātādhipati—acetasikādhipati sampayuttakānaṁ khandhānaṁ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṁ adhipatipaccayena paccayo.
อ้างอิงสยามรัฐ 43.57 · ฉัฏฐสังคายนา 122.513
เจตสิโก จ
อเจตสิโก จ ธมฺมา เจตสิกสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย:
อารมฺมณาธิปติ ฯ ตีณิ ฯ อารมฺมณาธิปติเยว ฯ✎ ร่าง
Cetasiko ca acetasiko ca dhammā cetasikassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo—ārammaṇādhipati … tīṇi. (Ārammaṇādhipatiyeva.)