เนื้อความทั้งข้อ
[๗๘] ก็พระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้เป็นพระสยัมภูเป็นนายก
ของโลก เป็นพระตถาคต ได้เสด็จไปที่ฝั่งแม่น้ำวินดา เราเป็นเต่า
เที่ยวไปในน้ำ ออกไปจากน้ำแล้ว ประสงค์จะเชิญพระพุทธเจ้าเสด็จ
ข้ามฟาก จึงเข้าไปเฝ้าพระองค์ ผู้นายกของโลก (กราบทูลว่า)
ขอเชิญพระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระมหามุนีพระนามว่าอัตถทัสสี เสด็จขึ้น
หลังข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จะให้พระองค์เสด็จข้ามฟาก ขอ
พระองค์โปรดทรงทำที่สุดแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์เถิด พระพุทธเจ้า
ผู้มีพระยศใหญ่พระนามว่าอัตถทัสสี ทรงทราบถึงความดำริของเรา
จึงได้เสด็จขึ้นหลังเราแล้วประทับยืนอยู่ ความสุขของเราในเวลาที่นึก
ถึงตนได้ และในเวลาถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา หาเหมือนกับเมื่อพื้น
พระบาทสัมผัสไม่ พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้มีพระยศ
ใหญ่ เสด็จขึ้นประทับยืนที่ฝั่งแม่น้ำแล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า
เราข้ามกระแสคงคา ชั่วเวลาประมาณเท่าจิตเป็นไป ก็พระยาเต่าผู้มี
บุญนี้ ส่งเราข้ามฟาก ด้วยการส่งพระพุทธเจ้าข้ามฟากนี้ และด้วย
ความเป็นผู้มีจิตเมตตา เขาจักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกตลอด ๑,๘๐๐ กัป
จากเทวโลกมามนุษยโลกนี้ เป็นผู้อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว นั่ง ณ
อาสนะอันเดียวจักข้ามพ้นกระแสน้ำ คือ ความสงสัยได้ พืชแม้น้อย
แต่เขาเอาหว่านลงในเนื้อนาดี เมื่อฝนยังอุทกธารให้ตกอยู่โดยชอบ
ผลย่อมทำชาวนาให้ยินดี แม้ฉันใด พุทธเขตที่พระสัมมาสัมพุทธ-
เจ้าทรงแสดงไว้นี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อบุญเพิ่มอุทกธารโดยชอบ
ผลจักทำเราให้ยินดี เราเป็นผู้มีตนอันส่งไปแล้วเพื่อความเพียร เป็น
ผู้สงบระงับ ไม่มีอุปธิ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่
มีอาสวะอยู่ ในกัปที่ ๑,๘๐๐ เราได้ทำกรรมใด ในกาลนั้น ด้วย
กรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการส่งพระพุทธเจ้าข้าม
ฟาก เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว
ดังนี้.
ทราบว่า ท่านพระตรณิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.
อตฺถทสฺสี ตุ ภควา✎ ร่าง
“Atthadassī tu bhagavā,
สยมฺภู โลกนายโก✎ ร่าง
sayambhū lokanāyako;
วินตานทิยา ๒- ตีเร✎ ร่าง
Vinatā nadiyā tīraṁ,
อุปคญฺฉิ ตถาคโต ฯ✎ ร่าง
upāgacchi tathāgato.
อุทกา อภินิกฺขมฺม✎ ร่าง
Udakā abhinikkhamma,
กจฺฉโป วาริโคจโร✎ ร่าง
kacchapo vārigocaro;
พุทฺธํ ตริตุกาโมหํ✎ ร่าง
Buddhaṁ tāretukāmohaṁ,
อุเปสึ โลกนายกํ ฯ✎ ร่าง
upesiṁ lokanāyakaṁ.
อภิรูหตุ มํ พุทฺโธ✎ ร่าง
‘Abhirūhatu maṁ buddho,
อ้างอิงสยามรัฐ 33.116 · ฉัฏฐสังคายนา 58.67 · พุทธชยันตี 37.1.210
อตฺถทสฺสี มหามุนิ✎ ร่าง
atthadassī mahāmuni;
อหํ ตํ ตารยิสฺสามิ✎ ร่าง
Ahaṁ taṁ tārayissāmi,
ทุกฺขสฺสนฺตํ กโร ตุวํ ฯ✎ ร่าง
dukkhassantakaro tuvaṁ’.
มม สงฺกปฺปมญฺญาย✎ ร่าง
Mama saṅkappamaññāya,
อตฺถทสฺสี มหายโส✎ ร่าง
atthadassī mahāyaso;
อาโรหิตฺวาน เม ปิฏฺฐึ✎ ร่าง
Abhirūhitvā me piṭṭhiṁ,
อฏฺฐาสิ โลกนายโก ฯ✎ ร่าง
aṭṭhāsi lokanāyako.
ยโต สรามิ อตฺตานํ✎ ร่าง
Yato sarāmi attānaṁ,
ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ✎ ร่าง
yato pattosmi viññutaṁ;
สุขํ เม ตาทิสํ นตฺถิ✎ ร่าง
Sukhaṁ me tādisaṁ natthi,
ผุฏฺเฐ ๑- ปาทตเล ยถา ฯ✎ ร่าง
phuṭṭhe pādatale yathā.
อุตฺตริตฺวาน สมฺพุทฺโธ✎ ร่าง
Uttaritvāna sambuddho,
อตฺถทสฺสี มหายโส✎ ร่าง
atthadassī mahāyaso;
นทีตีรมฺหิ ฐตฺวาน✎ ร่าง
Naditīramhi ṭhatvāna,
อิมา คาถา อภาสถ ฯ✎ ร่าง
imā gāthā abhāsatha.
ยาวตา วตฺตเต จิตฺตํ✎ ร่าง
‘Yāvatā vattate cittaṁ,
อ้างอิงPTS 2.429
คงฺคาโสตํ ตรามหํ✎ ร่าง
gaṅgāsotaṁ tarāmahaṁ;
อยญฺจ กจฺฉโป ราชา✎ ร่าง
Ayañca kacchapo rājā,
ตาเรติ ๒- มม ปุญฺญวา ฯ✎ ร่าง
tāresi mama paññavā.
อิมินา พุทฺธตรเณน✎ ร่าง
Iminā buddhataraṇena,
เมตฺตจิตฺตวตาย จ✎ ร่าง
mettacittavatāya ca;
อฏฺฐารเส กปฺปสเต✎ ร่าง
Aṭṭhārase kappasate,
เทวโลเก รมิสฺสติ ฯ✎ ร่าง
devaloke ramissati.
เทวโลกา อิธาคนฺตฺวา✎ ร่าง
Devalokā idhāgantvā,
สุกฺกมูเลน โจทิโต✎ ร่าง
sukkamūlena codito;
เอกาสเน นิสีทิตฺวา✎ ร่าง
Ekāsane nisīditvā,
กงฺขาโสตํ ตริสฺสติ ฯ✎ ร่าง
kaṅkhāsotaṁ tarissati.
ยถาปิ ภทฺทเก เขตฺเต✎ ร่าง
Yathāpi bhaddake khette,
พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ✎ ร่าง
bījaṁ appampi ropitaṁ;
สมฺมา ธารํ ๓- ปวสฺสนฺเต✎ ร่าง
Sammādhāre pavecchante,
ผลํ โตเสติ กสฺสเก ๔- ฯ✎ ร่าง
phalaṁ toseti kassakaṁ’.
ตเถวิทํ พุทฺธเขตฺตํ✎ ร่าง
Tathevidaṁ buddhakhettaṁ,
สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ✎ ร่าง
sammāsambuddhadesitaṁ;
สมฺมา ธารํ ๓- ปวจฺฉนฺเต✎ ร่าง
Sammādhāre pavecchante,
ผลํ มํ โตสยิสฺสติ ฯ✎ ร่าง
phalaṁ maṁ tosayissati.
ปธานํ ปหิตตฺโตมฺหิ✎ ร่าง
Padhānapahitattomhi,
อุปสนฺโต นิรูปธิ✎ ร่าง
upasanto nirūpadhi;
สพฺพาสเว ปริญฺญาย✎ ร่าง
Sabbāsave pariññāya,
วิหรามิ อนาสโว ฯ✎ ร่าง
viharāmi anāsavo.
อฏฺฐารเส กปฺปสเต✎ ร่าง
Aṭṭhārase kappasate,
อ้างอิงสยามรัฐ 33.117
ยํ กมฺมมกรึ ตทา✎ ร่าง
yaṁ kammamakariṁ tadā;
ทุคฺคตึ นาภิชานามิ✎ ร่าง
Duggatiṁ nābhijānāmi,
ตรณาย อิทํ ผลํ ฯ✎ ร่าง
taraṇāya idaṁ phalaṁ.
กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺ✎ ร่าง
Kilesā jhāpitā mayhaṁ,
เพ สมูหตา
นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา✎ ร่าง
…pe…
วิหรามิ อนาสโว ฯ✎ ร่าง
viharāmi anāsavo.
สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติ✎ ร่าง
Svāgataṁ vata me āsi,
เก
ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา✎ ร่าง
…pe…
กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ✎ ร่าง
kataṁ buddhassa sāsanaṁ.
ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขา✎ ร่าง
Paṭisambhidā catasso,
อ้างอิงพุทธชยันตี 37.1.212
ปิจ อฏฺฐิเม
ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา✎ ร่าง
…pe…
กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ✎ ร่าง
kataṁ buddhassa sāsanaṁ”.
อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตรณิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ✎ ร่าง
Itthaṁ sudaṁ āyasmā taraṇiyo thero imā gāthāyo abhāsitthāti.
ตรณิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ
นวมํ ธมฺมรุจิตฺ✎ ร่าง
Taraṇiyattherassāpadānaṁ aṭṭhamaṁ.
เถราปทาน✎ ร่าง
Therāpadāna