📿 อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ)

อาจารย์โกวิท เขมานันทะ ชี้ตรงประเด็นว่าความทุกข์หนักและทุกวิกฤตของใจล้วน "มาทางความคิด" — โจทย์จึงไม่ใช่เลิกคิด แต่คือทำอย่างไรจะไม่ต้องทุกข์กับความคิด **ทุกข์มาทางความคิด:** - ทุกวิกฤตการณ์ของใจมาทางความคิดทั้งหมด — บางคืนเรานอนไม่หลับเพราะหยุดยั้งความคิดไม่ได้ ทั้งที่รู้ดีว่าขืนคิดแล้วจะเจ็บปวด แต่ก็อดไม่ได้ รู้ว่าโกรธแล้วเหนื่อย โรคภัยจะรุมเร้า แต่ก็อดโกรธไม่ได้ (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) - โจทย์ของท่านคือ ทำอย่างไรเราจึงจะไม่สูญเสียความคิด (ยังคิดการงานได้) แต่ไม่จำเป็นต้องทุกข์กับความคิดด้วย — คำตอบอยู่ที่การรู้สึกตัว ไม่ถลำเข้าไปในความคิด (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด)

อาจารย์โกวิท เขมานันทะ ชี้โจทย์ของคนนอนไม่หลับอย่างแหลมคม — เรารู้ทั้งรู้ว่าขืนคิดแล้วจะเจ็บปวด แต่ก็ "อดไม่ได้" เพราะเราหยุดยั้งความคิดของตัวเองไม่ได้ **ปมของการนอนไม่หลับ:** - บางคืนเรานอนไม่หลับ สาเหตุคือเราไม่อาจหยุดยั้งความคิดได้ — ไม่อยากคิดเรื่องนั้นเลย รู้ดีว่าขืนคิดจะเจ็บปวด แต่ก็อดไม่ได้ เช่นเดียวกับความโกรธที่รู้ว่าโกรธแล้วเหนื่อย โรคภัยจะรุมเร้า แต่ก็อดโกรธไม่ได้ (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) - โจทย์จึงไม่ใช่เลิกคิด แต่คือทำอย่างไรจะไม่สูญเสียความคิด (ยังใช้คิดการงานได้) โดยไม่ต้องทุกข์กับความคิด — คำตอบของท่านคือความรู้สึกตัวที่ไม่ถลำเข้าไปในความคิด (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด)

อาจารย์โกวิท เขมานันทะ ชี้ปมที่ตรงใจคนจริงๆ — เรารู้ดีว่าโกรธแล้วเหนื่อย เจ็บปวด แต่ก็ "อดไม่ได้" เพราะความโกรธมาทางความคิดที่เราหยุดเองไม่ได้ **ปมของความโกรธ:** - เรารู้ดีว่าเราไม่อยากโกรธ — โกรธแล้วมันเหนื่อย เจ็บปวด โรคภัยไข้เจ็บจะรุมเร้า แต่เราก็อดไม่ได้ที่จะต้องโกรธ เพราะทุกวิกฤตของใจมาทางความคิด และเราหยุดยั้งความคิดของตัวเองไม่ได้ (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) - ทางออกของท่านคือการกลับมาสำรวจ "พื้นใจปกติ" ก่อนที่ราคะ โทสะ โมหะ จะก่อตัว — รู้สึกตัวไว้ ไม่ถลำเข้าไปในความคิดที่พาให้โกรธ (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) มีมุมมองต่อการเจริญสติที่ท้าทายความเข้าใจกระแสหลักอย่างตรงไปตรงมา — ท่านปฏิเสธความเชื่อว่าสติคือตัวหลุดพ้น และชี้บทบาทที่แท้ของสติในการปฏิบัติ **สติไม่ใช่ตัวละ — เป็นแค่ทำนบกักน้ำ:** - ท่านยกพุทธภาษิตว่า "สตินั้นเป็นสิ่งที่ดี แต่สตินั้นละเวรไม่ได้" — ความเชื่อว่าเจริญสติแล้วหลุดพ้นได้นั้นไม่จริง "สติไม่ได้ทำหน้าที่ 'หลุดพ้น' ตรงกันข้าม สติทำหน้าที่ 'ติด' ด้วยซ้ำไป" สติเป็นเพียงทำนบกักน้ำไม่ให้ไหล ส่วนการเอาน้ำเข้าเรือกสวนไร่นาเป็นอีกประเด็นหนึ่ง (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - คำพูดที่ว่า "ใช้สติตัวเดียว ละทุกสิ่งทุกอย่างได้" คือความเข้าใจคลาดเคลื่อน — "สติ ไม่ใช่ตัวละ เป็นเพียงตัวการที่นำเราเผชิญความจริงเท่านั้น ส่วน ตัวละ คืออีกตัวหนึ่ง" (ที่มา: วิปัสสนาไม่ใช่มุ่งคิดให้แตกหัก เพียงรู้จักถอนตนจากความคิด) **สติสะสมเป็นสมาธิ สมาธิเปิดทางปัญญา:** - กิจของสติ "คือละความไม่รู้สึกตัวเท่านั้นเอง มันละอย่างอื่นไม่ได้" — เหมือนน้ำทีละหยดที่สะสมจนมีพลัง "มันก็แปรเป็นพลังชนิดหนึ่งเรียกว่า 'สมาธิ'" ซึ่งละความซัดส่ายของจิต และเมื่อสมาธิพอเพียงก็เห็นรูปเห็นนาม — นั่นคือปัญญาเกิดแล้ว (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) **กรรมวิธีเป็นของชั่วคราว — บั้นปลายเหลือแค่ความรู้ตัว:** - "กรรมวิธีทุกชนิดเป็นสิ่งชั่วคราว เราเร้าเตือนเพื่อไม่ให้เผลอตัวเท่านั้น แต่อย่าไปสนใจมันเข้า" — ผู้ที่สติดีแล้วไม่ต้องทำรูปแบบก็ได้ นั่งดูตัวเอง จิตคิดไปก็รู้อยู่ (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - ข้อสรุปชีวิตภาวนาของท่านเอง: เคยเชื่อว่าอานาปานสติสูงสุดเพราะเป็นกรรมฐานที่พระพุทธองค์ใช้ตรัสรู้ แต่ "ถึงเดี๋ยวนี้ ผมไม่ปฏิบัติอะไรเลย นอกจาก 'ความรู้ตัว'" — ใช้ชีวิตไปตามประสา สุขบ้างทุกข์บ้าง โดยมีความรู้สึกตัวเป็นที่อุ่นใจ (ที่มา: บทสรุปแห่งชีวิตภาวนา)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) สอนว่าการภาวนาไม่ใช่การต่อสู้เพื่อละกิเลส หากแต่เป็นการเปลี่ยนยุทธศาสตร์การดำรงชีวิตจากการคล้อยตามความคิดแยกแยะมาสู่สัมผัสบริสุทธิ์ โดยมีความรู้สึกตัวเป็นฐาน **ธรรมชาติและขอบเขตของสติ** - ท่านชี้ว่ากิจของสติคือ "ละความไม่รู้สึกตัวเท่านั้นเอง" ไม่ใช่ตัวละกิเลสโดยตรง เปรียบสติเสมือนทำนบที่กักน้ำไม่ให้ไหล แต่การนำน้ำไปเข้าเรือกสวนไร่นาเป็นอีกประเด็นหนึ่ง (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - ท่านยกพุทธภาษิตที่ตรัสว่า "สตินั้นเป็นสิ่งที่ดี แต่สตินั้นละเวรไม่ได้" เพื่อสำทับว่าคำกล่าวที่ว่า "เจริญสตินั้นหลุดพ้นได้" นั้นไม่จริง ตรงกันข้าม สติทำหน้าที่ "ติด" ด้วยซ้ำในแง่ที่ยังอยู่กับอารมณ์นั้น (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - ท่านชี้แจงว่าถ้อยคำ "ใช้สติตัวเดียว ละทุกสิ่งทุกอย่างได้" เป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อน เพราะ "สติ ไม่ใช่ตัวละ เป็นเพียงตัวการที่นำเราเผชิญความจริงเท่านั้น" ส่วนตัวละคืออีกตัวหนึ่ง (ที่มา: วิปัสสนาไม่ใช่มุ่งคิดให้แตกหัก เพียงรู้จักถอนตนจากความคิด) **กระบวนการสะสมสมาธิและการเกิดปัญญา** - สมาธิเกิดจากการสะสมสติทีละหยด เหมือนน้ำที่ทีละหยดจนมีปริมาณมากและมีพลัง สมาธิคือความตั้งมั่นทำหน้าที่ละความซัดส่ายของจิต เมื่อสมาธิพอเพียงจึงเกิดการเห็นรูปเห็นนาม "อันนี้กาย อันนี้จิต อันนี้เป็นรูป อันนี้เป็นนาม อันนี้ปัญญาเกิดแล้ว" (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - ท่านยกพุทธพจน์ "ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เธอรู้จัก รูป เธอจัก ปรินิพพาน" เพื่อแสดงว่าพุทธภาษิตมีมิติลุ่มลึกตีความได้หลายชั้น และเมื่อ "รู้จักวิญญาณ โดยความเป็นวิญญาณ ชื่อว่า อยู่ชิดประตูพระนิพพาน" (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) **ยุทธศาสตร์การภาวนาในชีวิตจริง** - ขณะที่รู้ตัวเบา ๆ ปลอดโปร่งด้วยสภาวะปกติของกายและใจ คือ "ขณะที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในการภาวนา" ไม่ใช่ขณะที่อยู่ในถ้ำในป่าหรือกำลังต่อสู้ละกิเลส เพราะเมื่อคุ้นเคยกับภาวะที่ปราศจากราคะโทสะโมหะแล้ว เมื่อกิเลสปรากฏ "มันจะไม่เอาเองครับ เราไม่ต้องละ" (ที่มา: ยุทธศาสตร์การดำรงชีวิตอยู่ใหม่จากคิดแยกแยะเป็นสัมผัสบริสุทธิ์) - การภาวนาคือยุทธศาสตร์แห่งการดำรงชีวิตอยู่ใหม่ เปลี่ยนจากการคล้อยตามกระแสความคิดแยกแยะเป็นสัมผัสบริสุทธิ์ที่มีความรู้สึกตัวเป็นฐาน แต่ท่านเน้นว่า "การเปลี่ยนยุทธศาสตร์เป็นสิ่งที่ยากยิ่ง เนื่องจากเราติดยึดในอารมณ์ รส จำมันอย่างมั่นคง" (ที่มา: การเห็นและรู้จักสลัดคืนอาการยินดียินร้ายส่งใจให้กลับบริสุทธิ์) - ท่านสรุปชีวิตภาวนาของตนว่าหลังภาวนามาหลายปี ยุติรูปแบบลง เคยเดินจงกรมก็เปลี่ยนเป็นเดินเล่น เลือกที่จะใช้ชีวิตแบบคนธรรมสามัญยิ่งขึ้น และเชื่อมั่นว่า "ความรู้ตัว" คือ "องค์พุทธะ" สภาพตื่น สภาพเบิกบาน พบอานิสงส์ว่าทำให้ "ไม่มีศัตรู หรือมีศัตรูน้อยมาก ไม่กระหายเงิน ไม่ดิ้นรน" (ที่มา: บทสรุปแห่งชีวิตภาวนา)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) สอนว่าทุกข์ของมนุษย์มีรากจากกระบวนการทางจิตใจที่ดำเนินอยู่โดยไม่หยุด และการดับทุกข์ต้องอาศัยทั้งการรู้จักพื้นฐานของจิตก่อนกิเลสจะเกิด และความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจรองรับ **รากเหง้าของทุกข์: ความคิดที่หยุดไม่ได้** - ความทุกข์มาจากความคิดที่ควบคุมไม่ได้ "ทุกวิกฤตการณ์ทั้งหมด มันมาทางความคิด" แม้รู้ว่าการคิดหรือโกรธจะนำมาซึ่งความเจ็บปวด แต่ก็ "อดไม่ได้" (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) - ความคิดของเราสืบต่อกันไปเรื่อย ๆ และ "ผลข้างเคียงก็คือ ความทุกข์ ความไม่อบอุ่นในจิตใจ" ความรู้สึกตัวจึงเป็นสิ่งเดียวที่ตัดกระแสวงจรความคิดสืบต่อนี้ได้ (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) **ยุทธศาสตร์ดับทุกข์: สำรวจพื้นใจและรู้ตัว** - แทนที่จะต่อสู้กับราคะ โทสะ โมหะโดยตรง ท่านแนะให้สำรวจ "พื้นใจ ก่อนหน้าที่ราคะ โทสะ โมหะจะปรากฏ" ให้แนบแน่น เอา "ตัวไม่มี" เป็นฐาน เพราะในสภาวะปกติกิเลสเหล่านั้นไม่ได้มีอยู่ (ที่มา: ยุทธศาสตร์การดำรงชีวิตอยู่ใหม่จากคิดแยกแยะเป็นสัมผัสบริสุทธิ์)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) มองอริยสัจ ๔ ในแง่ที่ต่างจากการท่องจำตำรา โดยให้ความสำคัญกับอริยสัจในฐานะประสบการณ์ทุกข์จริงที่เป็นรากฐานรองรับความรู้สึกตัวให้มั่นคงและยั่งยืน **อริยสัจในฐานะรากฐานของความรู้สึกตัว** - ความรู้สึกตัวที่ขาดอริยสัจรองรับจะ "โค่นล้มได้ง่าย ไม่ยั่งยืน" แต่เมื่อมีประสบการณ์ชีวิตที่เคยทุกข์หนักเป็นพื้นฐาน ก็จะเห็นคุณค่าของความรู้สึกตัวได้ชัดเจน เพราะ "ความรู้สึกตัวเพียงประการเดียว รวบรวมคุณธรรม มโนธรรม จริยธรรม ไว้ทั้งหมด" (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) - ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจรองรับเป็นสิ่งเดียวที่ตัดกระแสวงจรของความคิดอันสืบต่อกันไปได้ เพราะปกติความคิดจะสืบต่อกันไปเรื่อย ๆ มีผลข้างเคียงคือความทุกข์ ความไม่อบอุ่นในจิตใจ (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) **อริยสัจในฐานะการหยั่งรู้ ไม่ใช่ทฤษฎี** - การรู้จักอริยสัจเพียงในระดับจดจำชื่อและลำดับ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ยังไม่นับเป็นสัมมาทิฏฐิ เพราะ "สัมมาทิฏฐินั้นเป็นชื่อของการหยั่งเข้าไปถึงธรรมะ การเข้าถึงกระแสนั่นแหละจึงจะเป็นสัมมาทิฏฐิบุคคล" (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -) - ความเชื่อในเรื่องกตัญญู พระอรหันต์ หรือทานมีผล เป็นเพียงทฤษฎี ยังไม่ใช่สัมมาทิฏฐิที่แท้จริง จนกว่าจะหยั่งเข้าถึงธรรมะได้จริง (ที่มา: สติเป็นสิ่งที่ดี แต่ละเวรไม่ได้ -)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) ได้อธิบายพรหมวิหาร ๔ โดยเน้นว่าธรรมทั้งสี่ต้องอยู่ร่วมกันอย่างสมดุล จะมีเพียงข้อใดข้อหนึ่งโดด ๆ ไม่ได้ **ธรรมสี่ประการที่แยกจากกันไม่ได้** - "มีเมตตา มีกรุณา มีมุทิตา และก็มีอุเบกขา ธรรมสี่ประการนี้ เปรียบเหมือนเสาสี่เสาของบ้านนั้นเอง แยกจากกันไม่ได้" (ที่มา: อุเบกขา ที่สุดของความรัก) - หากมีเพียงข้อใดข้อหนึ่งย่อมด้อยค่าหรือเสียสมดุล เช่น มีอุเบกขาอย่างเดียวก็กลายเป็นไม่สนใจว่า "ใครจะอยู่ ใครจะตาย" หรือมีเมตตาแล้วยึดถือ พอเขาไม่ตอบเมตตาก็ "เดือดดาลขึ้นมา ปัญญาไม่มี" (ที่มา: อุเบกขา ที่สุดของความรัก) **อุเบกขาเป็นยอด** - เมื่อธรรมทั้งสี่ครบถ้วนสมดุลกัน ท่านถือว่า "อุเบกขา เป็นยอด" และเป็นที่เยี่ยมยอด ส่วนมุทิตานั้นคือความเป็นสุขเพื่อให้คนอื่นได้รับ (ที่มา: อุเบกขา ที่สุดของความรัก)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) สอนว่าการปฏิบัติธรรมที่แท้ไม่ใช่การคิดวิเคราะห์ให้ลึกซึ้ง หากแต่คือการรู้ทันกระแสความคิดและถอนตนออกมาจากมัน ด้วยสติที่นำสู่ความรู้สึกตัว **วิปัสสนาคือการถอนตน ไม่ใช่การคิดให้แตกฉาน** - การเจริญวิปัสสนาไม่ใช่การมุ่งคิดให้แตกหักในเรื่องอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา เพราะ "ทำอย่างนั้นก็ได้ครับ แต่ก็จะเป็นข่ายสมมุติทั้งสิ้น...อย่างดีที่สุด ก็คือ เราปราดเปรื่อง แตกฉานในความคิด แต่...ไปจัดการกับความทุกข์ยาก ที่เราเผชิญหน้าจริง ๆ...ผลจะน้อยนิดมาก ๆ ครับ ซึ่งตรงกันข้ามกับการกระทำ แม้น้อยนิด แต่จะมีผลมากมาย" (ที่มา: ราคะยิ่งดูยิ่งจำ ยิ่งจำยิ่งติด ให้สำรวจพื้นใจปกติก่อนราคะโทสะโมหะก่อเกิด) - "วิปัสสนา ไม่ใช่มุ่งคิดให้แตกหัก เพียงรู้จัก 'ถอนตนจากความคิด'" และถ้อยคำที่ว่า "ใช้สติตัวเดียว ละทุกสิ่งทุกอย่างได้" นั้น "เราเข้าใจคลาดเคลื่อน สติ ไม่ใช่ตัวละ เป็นเพียงตัวการที่นำเราเผชิญความจริงเท่านั้น" (ที่มา: วิปัสสนาไม่ใช่มุ่งคิดให้แตกหัก เพียงรู้จักถอนตนจากความคิด) **กระแสอาสวะไหลผ่านทางความคิด** - "กระแสแห่งความคิดไหลผ่านเรา สิ่งที่เรียกกันว่า อาสวะ ผ่านเข้ามาทางความคิด กระแสอาสวะไหลต่อเนื่องอยู่ในตัวเราโดยไม่รู้ตัว ดังนั้น หลักธรรมในพุทธศาสนา ชี้ตรงไปสู่การทำลาย ความไม่รู้ตัว เพื่อเข้าไปตัดกระแสอาสวะ ที่ไหลอยู่ลึก" (ที่มา: วิปัสสนาไม่ใช่มุ่งคิดให้แตกหัก เพียงรู้จักถอนตนจากความคิด) **ยุทธศาสตร์ใหม่: จากคิดแยกแยะสู่สัมผัสบริสุทธิ์** - "การภาวนานั้น คือ ยุทธศาสตร์แห่งการดำรงชีวิตอยู่ใหม่ แทนที่จะคล้อยตามกระแสแห่งความคิดแยกแยะ เราเปลี่ยนยุทธศาสตร์เป็น สัมผัสบริสุทธิ์ ฐานของมันคือ ความรู้สึกตัว" (ที่มา: การเห็นและรู้จักสลัดคืนอาการยินดียินร้ายส่งใจให้กลับบริสุทธิ์)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) สอนว่าความรู้สึกตัวคือแก่นกลางของการปฏิบัติธรรม ซึ่งทำงานอยู่ในทุกขณะแห่งชีวิตโดยไม่ขึ้นกับสถานที่หรือรูปแบบ และท้ายที่สุดก็คือสภาพตื่นรู้ที่มีอยู่ในจิตใจมนุษย์ทุกผู้ทุกนาม **ความรู้สึกตัวตัดกระแสความคิดและปกป้องตนเองและผู้อื่น** - ความรู้สึกตัวเป็นสิ่งเดียวที่ตัดกระแสวงจรของความคิดที่สืบต่อกันไปเรื่อยๆ ซึ่งปกติผลข้างเคียงของความคิดสืบต่อนั้นคือความทุกข์และความไม่อบอุ่นในจิตใจ และหากมีอริยสัจจ์จากประสบการณ์ชีวิตที่เคยทุกข์หนักเป็นพื้นฐานรองรับ ความรู้สึกตัวก็จะยั่งยืน ไม่ถูกโค่นล้มได้ง่าย (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) - ตราบใดที่บุคคลรู้สึกตัวอยู่ เขาจะไม่ทำร้ายใครเลย ไม่ว่ากาย วาจา หรือแม้แต่ความคิด เพราะสภาพรู้ตัวนั้นเข้าไปรู้ไปเห็นในชั่วขณะของความคิดที่เคลื่อนไหวขึ้นมา จึงเป็นการปกป้องตัวเองและป้องกันผู้อื่นได้ดีที่สุด (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) **ธรรมชาติของความรู้สึกตัวและการปฏิบัติในชีวิตประจำวัน** - ความรู้สึกตัว หรือ Self-Awareness เป็นสิ่งที่แปลก ไม่มีรูปร่าง ไม่มีปริมาตร แต่เหมือนจะอยู่กับเราจนวินาทีสุดท้ายของชีวิต (ที่มา: ความรู้สึกตัวที่มีอริยสัจจ์สี่รองรับ จะอยู่ปกป้องเราจนวันตาย) - ที่และเวลาที่เรารู้สึกตัวได้ อยู่ในตลาดก็ได้ เพราะการปฏิบัติคือการเข้ามาที่กาย เข้ามาที่เวทนา เข้ามาที่จิต แล้วจะเห็นธรรม ดังนั้นที่ตรงไหนก็ได้ เวลาใดก็ได้ (ที่มา: ปฏิบัติธรรมที่ไหนดีที่สุด) **ความรู้ตัวคือองค์พุทธะในจิตมนุษย์ทุกผู้** - ท่านเชื่อมั่นว่า "ความรู้ตัว" คือ "องค์พุทธะ" สภาพตื่น สภาพเบิกบาน ซึ่งมีอยู่เหมือนกันในจิตใจมนุษย์ทุกชาติ ทุกภาษา ทุกวัฒนธรรม (ที่มา: บทสรุปแห่งชีวิตภาวนา)

อาจารย์โกวิท เอนกชัย (เขมานันทะ) วางแก่นคำสอนเรื่อง "พุทธะในตัวเรา" ไว้บนความเชื่อมั่นว่าพุทธภาวะไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายนอก หากแต่เป็นสภาพที่มีอยู่แล้วในจิตใจของมนุษย์ทุกผู้ทุกนาม เข้าถึงได้ด้วยการปฏิบัติในชีวิตธรรมดา ไม่ใช่การแสวงหาสิ่งพิเศษหรือหลีกเร้นจากโลก **ความรู้ตัวคือองค์พุทธะ** - ท่านกล่าวไว้ว่า "ความรู้ตัว" คือ "องค์พุทธะ" สภาพตื่น สภาพเบิกบาน และเชื่อมั่นว่า "ในจิตใจของมนุษย์ ทุกชาติ ทุกภาษา ทุกวัฒนธรรม เหมือนกัน" พุทธะจึงไม่ใช่สมบัติของศาสนาใดศาสนาหนึ่ง หากเป็นธรรมชาติร่วมของมนุษย์ทุกคน (ที่มา: บทสรุปแห่งชีวิตภาวนา) **พระพุทธเจ้าอยู่ในตัวเราเอง — รู้ได้เมื่อปฏิบัติ** - ท่านยืนยันว่า "คำพูดที่ว่า 'พระพุทธเจ้าอยู่ในตัวเราเอง' ไม่ใช่คำสะเพร่า หรือหมิ่นเหม่ เรารู้ได้เมื่อเราปฏิบัติ" เมื่อรู้ตัวแล้ว ก็ "จะไม่เกรงกลัวอุปสรรคอีกเลย" เพราะ "อุปสรรคมันเข้ามาทางความคิด เรารู้ตัวอยู่ ความคิดก็อย่างดีก็เคาะประตูหน้าบ้าน" ความรู้ตัวจึงเป็นเกราะป้องกันที่แท้จริง (ที่มา: บทสรุปแห่งชีวิตภาวนา) **เป็นคนธรรมดา ในขณะปกติ คือขณะยิ่งใหญ่ที่สุด** - ท่านย้ำว่าการเข้าถึงพุทธะไม่ต้องการความพิเศษหรือการหลีกเร้น "เราเพียงปฏิบัติธรรมะให้มันรู้เนื้อรู้ตัวเท่านี้ ให้มันพอรู้ พอเห็น พอเข้าใจ แล้วก็อย่าเลี่ยงหลบจากการเป็นคนธรรมดาสามัญ เราไม่ใช่ผู้วิเศษ" (ที่มา: 023 ปฏิบัติธรรมอย่าอยากได้อะไร อย่าติดมรรคผล จะทำให้หลงทาง) - และชี้ว่า "ด้วยสภาวะปกติของกายและใจ ขณะที่เรานั่งอยู่ ขณะที่เรารู้ตัวเบา ๆ ปลอดโปร่งนี้ คือขณะที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในการภาวนา ไม่ใช่ขณะที่เราอยู่ในถ้ำ ในป่า หรือในเขา" (ที่มา: ยุทธศาสตร์การดำรงชีวิตอยู่ใหม่จากคิดแยกแยะเป็นสัมผัสบริสุทธิ์)