📿 อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ มองว่าความขุ่นมัวกังวลเป็นสภาวะที่เปลี่ยนแปลงได้ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่โลกภายนอกแต่อยู่ที่ใจเราปล่อยให้คิดตลอดเวลา — ทางออกคือพาจิตออกจากความคิดมาสู่การตื่นรู้ในปัจจุบัน **เข้าใจธรรมชาติของความกังวล:** - สภาวะขุ่นมัว เศร้าหมอง วิตกกังวล เปลี่ยนแปลงได้ — เหมือนตอนป่วยที่เราเชื่อมั่นว่าจะหาย ความเชื่อมั่นนั้นทำให้เราดูแลตัวเองตามเงื่อนไขที่จำเป็น (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - ปัญหาของเราไม่ใช่โลกข้างนอก — โลกจะมืดสว่าง ฝนตกแดดออก เป็นปกติของมัน แต่เราไปพอใจ-ไม่พอใจกับความเปลี่ยนแปลงนั้น แล้วปล่อยให้ใจคิดอยู่ตลอดเวลาด้วยเชื้อความชอบไม่ชอบ (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - ความหวั่นเกรงทั้งหลายเกิดจากจิตที่คิดคาดหวังผลส่วนตัว — กลัวว่าจะได้หรือไม่ได้ เมื่อทำหน้าที่ด้วยความสุขโดยไม่เพ่งผลส่วนตัว ความหวั่นไหวจะหมดไป (ที่มา: กำจัดความกลัว) - ความกลัวกำจัดด้วยความคิดเชิงเหตุผลไม่ได้ — เหมือนกลัวผี ต่อให้มีคำอธิบายดีเพียงไรใจก็ยังกลัว ต้องแก้ที่การปฏิบัติ ไม่ใช่ความรู้ (ที่มา: ความกลัว) **ออกจากความคิดสู่การตื่นรู้:** - ฝึกสร้างจังหวะให้จิตอยู่กับปัจจุบัน เมื่อจิตอยู่กับปัจจุบันก็ไม่ต้องคิด จิตจะเกิดความสามารถที่จะรู้เท่าทันอารมณ์ที่กระทบ — เมื่อรู้เท่าทัน อารมณ์ก็กดทับบีบคั้นใจไม่ได้ (ที่มา: การทำงานของจิต) - จิตของเราเป็นสภาวะรู้อยู่แล้ว เพียงแต่ถูกเมฆหมอกของความคิดปรุงแต่งบดบังให้รู้พร่าเลือน การอยู่กับจังหวะปัจจุบันคือประตูออกจากความคิดมาสู่การตื่นรู้ (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ อธิบายว่าจิตของเราเป็น "สภาวะรู้" อยู่แล้ว แต่ถูกเมฆหมอกของความคิดปรุงแต่งบดบัง — ทางออกจากความฟุ้งคือกลับมาอยู่กับจังหวะปัจจุบัน **จิตรู้ที่ถูกความคิดบดบัง:** - หัวใจสำคัญคือ "จังหวะ" — อยู่กับจังหวะที่เป็นปัจจุบัน นั่นคือประตูออกจากความคิดมาสู่การตื่นรู้ จิตของเราเป็นสภาวะรู้อยู่แล้ว เพียงแต่เมฆหมอกของความคิดเข้ามาบดบังให้รู้พร่าเลือน (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - ความไม่นิ่งของจิตมาจากความคิดเคลือบแคลงสงสัย ซึ่งไม่ได้สงสัยแค่เรื่องการปฏิบัติ แต่ลามไปเรื่องอื่นในชีวิต — จึงต้องเริ่มจากจิตที่มีความเชื่อมั่นมั่นคง (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) **ประสบการณ์ตรงของท่าน:** - ท่านเล่าคืนที่เหนื่อยล้าจนพลังชีวิตเกือบมอด เมื่อนอนหลับตาอยู่กับลมหายใจเข้าออก เกิดสภาวะตื่นรู้ — ลมเย็นที่สูดเข้าไปเหมือนเติมน้ำมันให้ตะเกียงที่กำลังจะดับ เปลวไฟชีวิตกลับลุกโชนขึ้นมา (ที่มา: ขอบเขตการช่วยเหลือ)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ เล่าจากประสบการณ์ตรง — "รู้ว่าโกรธไม่ดีแต่ยังโกรธ" เพราะนั่นเป็นความรู้จากการคิด ต้องฝึกจนมันกลายเป็นความรู้สึกจริงในใจ และยกคำองค์ทะไลลามะ "โกรธบ่อย แต่ไม่เกลียด" **โกรธได้ แต่อย่าเกลียด:** - องค์ทะไลลามะถูกถามว่าเคยโกรธรัฐบาลจีนไหม ท่านตอบว่า "โกรธ โกรธบ่อย แต่ไม่เกลียดเขา" — ความโกรธเกิดแล้วดับได้ แต่ความเกลียดคือการผูกไว้ คำตอบนี้งดงามมากในทางธรรม (ที่มา: โกรธแต่ไม่เกลียด) **รู้ (จากคิด) ยังทำไม่ได้:** - "ผมรู้ว่าความโกรธความเกลียดเป็นความชั่ว แต่ผมก็ยังโกรธเกลียดคนอยู่เต็มไปหมด" — เพราะเป็นความรู้ที่มาจากการคิด จึงทำไม่ได้ ต้องออกไปสู่ความรู้สึกที่รู้สึกได้จริงว่าอะไรดีชั่ว (ที่มา: รู้แต่ทำไม่ได้) - ท่านเคยตั้งปณิธานไม่ตำหนิภรรยา แล้วข่มความขัดเคืองไว้จนเป็นนิสัย — แต่ลึกๆ ปฏิกิริยาขัดขืนยังอยู่ จนวันที่ความรู้สึกตัวเกิดจริง มันจึงไม่มีปฏิกิริยานั้นเลย (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) **วิธีฝึก:** - สมาทานสิกขาบทส่วนตัว เช่น "นับจากนี้จะไม่โกรธแม่" — พอความขุ่นเคืองเกิดขึ้น คนอื่นอาจไม่รู้ แต่เราจะรู้ตัวเองทันทีว่ายังไม่ผ่าน แล้วบำเพ็ญต่อจนความปกติเกิดขึ้นจริง (ที่มา: ประกาศธรรมในชีวิตประจำวัน) - ปลายทางคือความรู้สึก (ไม่ใช่ความคิด) ว่า "ไม่มีใครเลยที่เราควรโกรธ เพราะเขาน่าสงสาร น่าเห็นใจ" (ที่มา: ภาวนาไร้รูปแบบ)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ ปลอบคนอกหักด้วยนิทานเชิงอุปมาที่งดงาม — เราลงมาจากสวรรค์ที่มีแต่สมหวัง ก็เพื่อจะได้ "ลิ้มรสความผิดหวัง" ที่บนนั้นไม่มีให้ชิม **ความผิดหวังคือรสชาติที่สวรรค์ไม่มี:** - เพื่อนร่วมเดินทางคนหนึ่งเล่าถึงชีวิตที่เจ็บปวดเพราะผิดหวัง อกหัก — ท่านตอบว่า "อย่าลืมสิครับ ก่อนมาสู่โลกใบนี้ เราอยู่บนสรวงสวรรค์ ที่นั่นอิ่มเอมด้วยความสุขสม ไม่มีโอกาสได้สัมผัสรสชาติของความผิดหวังเลย" — การได้ผิดหวังจึงเป็นประสบการณ์ที่มีค่าของความเป็นมนุษย์ ที่เทพบุตรเทพธิดาไม่มีวันได้รู้จัก (ที่มา: วิธีสร้างพลัง) - มุมมองเช่นนี้พลิกความเจ็บปวดให้เป็นพลัง — ความผิดหวังไม่ใช่เครื่องยืนยันว่าชีวิตล้มเหลว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการได้มาเกิดเป็นมนุษย์ที่ครบรส (ที่มา: วิธีสร้างพลัง)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ พูดเรื่องการสูญเสียจากแผลในใจตัวเอง — แม่เสียไปโดยที่ท่านจำไม่ได้เลยว่ากอดแม่ครั้งสุดท้ายเมื่อไร — คำแนะนำของท่านจึงเรียบง่ายที่สุด: กลับไปกอดท่านตอนที่ยังกอดได้ **แผลของคนที่ไม่ได้กอดแม่ครั้งสุดท้าย:** - ท่านเล่าความเศร้าที่ติดตัวมาทั้งชีวิต — แม่เสียชีวิตเมื่อปี 2547 โดยที่ท่าน "ไม่มีความทรงจำเลยว่าได้กอดแม่ครั้งสุดท้าย" เพราะโตมากับน้าสาวจนหลายคนเข้าใจผิดว่าเป็นลูกของน้า (ที่มา: เรามาสู่โลกนี้ผ่านแม่) - คำแนะนำต่อผู้ที่แม่ยังอยู่: "กลับไปกอดแม่เถอะครับ วิธีการไม่มีแล้วครับ นี่คือวิธีเดียว" — สิ่งเดียวที่กันความเสียดายภายหลัง คือรักให้เต็มที่ตอนที่ยังทำได้ (ที่มา: เรามาสู่โลกนี้ผ่านแม่) **อยู่กับผู้จะจากไปด้วยอ้อมกอด ไม่ใช่คำพูด:** - เมื่อไปเยี่ยมหญิงป่วยหนักใกล้จากไป ท่านไม่กล่าวคำปลอบโยนใด เพียงกอดร่างที่ซูบผอมแล้วบอกว่า "มีความสุขเหลือเกินที่เราได้พบกัน" — เธอกลับเบิกบานถึงขั้นชวนท่านมาร่วมงานศพของเธอ ใจที่สื่อถึงใจสำคัญกว่าถ้อยคำ (ที่มา: ปฏิบัติด้วยใจ) - เมื่อผู้ฟังคนหนึ่งน้ำตาไหล ท่านหยุดบรรยาย คุกเข่าคลานเข้าไปสวมกอด ให้เขาซบหน้าร้องไห้จนตัวสั่น — บางครั้งผู้เศร้าโศกไม่ได้ต้องการคำสอน แต่ต้องการอ้อมกอดและพื้นที่ให้ร้องไห้ (ที่มา: ปฏิบัติด้วยใจ) **ความผูกพันลึกถึงวาระสุดท้าย:** - ตอนท่านเผชิญภาวะใกล้หมดสติครั้งแรก ความกลัวที่ปรากฏขึ้นมานั้นมาพร้อม "การคิดถึงแม่" — ความผูกพันกับผู้ให้กำเนิดฝังลึกจนถึงขอบสุดท้ายของชีวิต (ที่มา: ตายเสียก่อนตาย)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ ทำให้ "ตายเสียก่อนตาย" เป็นเรื่องจริงของชีวิต — จากวันที่ออกเดินทางโดยพร้อมตาย สู่การพาผู้คนไปสัมผัสความตายที่ลาดัก เพื่อให้มรณธรรมเป็นการเรียนรู้ ไม่ใช่ความหดหู่ **ออกเดินโดยพร้อมที่จะตาย:** - วันที่ท่านออกจากบ้านเดินเท้าโดยไม่มีเงินติดตัว ไม่มีใครรู้จัก ท่านกำหนดหมายในใจว่า "พร้อมที่จะตาย" — แม้ความตายปรากฏอยู่เบื้องหน้าก็จะไม่หันหลังให้ความกลัว ทั้งที่เชื่อว่าอาจต้องสิ้นชีวิตลงที่ใดที่หนึ่งระหว่างทาง (ที่มา: ตายเสียก่อนตาย) **พาไปสัมผัสความตายจริง ไม่ใช่คิดเอา:** - ท่านพาผู้เรียนไปเดินที่แคว้นลาดักซึ่งอากาศเบาบาง — บางคนแค่ลงจากรถไปเข้าห้องน้ำก็หมดแรงจนกลับขึ้นรถเองไม่ได้ — เพื่อให้ทุกคนได้ "สัมผัส" ความหมายว่าความตายรออยู่เบื้องหน้าจริง ๆ ไม่ใช่สิ่งที่คิดเอา (ที่มา: ภาวนาไร้รูปแบบ) **มรณธรรมคือการเรียนรู้ ไม่ใช่ความขุ่นมัว:** - การหยั่งเห็น "มรณธรรม" ไม่ใช่เรื่องของคนชราหรือคนป่วยใกล้ตาย และไม่ใช่ความหมายของความขุ่นมัวเศร้าหมอง — แต่คือการมีชีวิตอยู่อย่างเห็นปรากฏการณ์ต่าง ๆ เป็นการประจักษ์แจ้งและเรียนรู้ (ที่มา: รู้สึกดีกับทุกสิ่งที่ปรากฏ)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ พลิกมุมการให้อภัย — ผู้เบียดเบียนน่าสงสารกว่าผู้ถูกเบียดเบียน — และยกเรื่องมหาโยคีผู้ถูกจำคุกยี่สิบปีจนพิการ แต่ตอบเพียงว่า "ภพนี้ชาตินี้ท่านมีบุญ" **ผู้เบียดเบียนน่าสงสารกว่า:** - คนที่ทำร้ายผู้อื่นแท้จริงน่าสงสารและน่าเห็นใจยิ่งกว่าคนที่ถูกทำร้าย — เพราะเขาตกอยู่ในโครงสร้างของความรุนแรงภายในใจจนเก็บไว้คนเดียวไม่ไหว ต้องปะทุออกมาเป็นการกระทำหรือคำพูดรุนแรง — "โปรดเห็นใจเขาเถิด แล้วน้อมรับความร้อนนั้นให้ละลายสลายไปในความเย็นที่มีอยู่ในใจของเรา" (ที่มา: วิธีก้าวข้ามเวทนา) **มหาโยคีผู้ไม่มีความแค้น:** - ลาเซ ริมโปเช ถูกจำคุกกว่ายี่สิบปีในช่วงวัยหนุ่ม ถูกประทุษร้ายจนร่างกายครึ่งล่างพิการ — เมื่ออาจารย์ประมวลถามว่ารู้สึกอย่างไรกับช่วงเวลานั้น ท่านกลับตอบว่า "ภพนี้ชาตินี้ท่านมีบุญ" — ไม่มีร่องรอยของความแค้นต่อผู้กระทำแม้แต่น้อย นี่คือพลังของใจที่อยู่เหนือความเจ็บแค้นโดยสิ้นเชิง (ที่มา: ลาเซ ริมโปเช) **ขอบคุณคนที่ฝึกใจเรา:** - ยิ้มให้คนที่เห็นแก่ตัวหรือทำไม่ดีกับเรา แล้วนึกในใจว่า "ช่างวิเศษมหัศจรรย์เหลือเกินที่ได้พบเธอ" — เพราะเขาคือผู้ช่วยให้เราได้สร้างความสามารถที่จะอดทนและรอคอย ซึ่งโลกอันรีบเร่งพรากไปจากเราแล้ว (ที่มา: วิธีสร้างพลัง) - ให้เงินไป เงินในกระเป๋าย่อมลดลง แต่ให้เมตตาและความรู้สึกดีออกไป เมตตาในใจเรากลับยิ่งเพิ่มพูน และในใจเขาก็เพิ่มขึ้นด้วย — นี่เป็นกฎของธรรมชาติ ไม่ขึ้นกับศาสนาใด (ที่มา: รับไม่ไหวแล้ว)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ เล่าเรื่องผู้ป่วยนิรนามที่ไม่มีสิทธิเบิกยาแก้ปวด แต่ตอบหมอเพียงว่า "ไม่เป็นไร อยู่กับมันมานานแล้ว" — แบบอย่างของใจที่ป่วยอย่างไม่ขุ่นมัว **ผู้ป่วยนิรนามผู้มหัศจรรย์:** - ผู้ป่วยระยะท้ายรายหนึ่งไม่มีบัตรประชาชน จึงเบิกค่ารักษาไม่ได้ — หมอถามว่าปวดมากไหม ตอบว่าปวดมาก อยากได้ยาระงับปวดไหม ตอบว่าถ้าได้ก็ดี — แต่เมื่อหมอบอกว่าจ่ายยาให้ไม่ได้เพราะไม่มีค่ารักษา เขาตอบเพียง "ไม่เป็นไร ก็ดี... อยู่กับมันมานานแล้ว" — อาจารย์ประมวลยกย่องว่านี่คือการหยั่งเห็นมรณธรรมที่ไม่ขุ่นมัวเศร้าหมอง เป็นการเรียนรู้และประจักษ์แจ้ง (ที่มา: รู้สึกดีกับทุกสิ่งที่ปรากฏ) - ท่านได้พบผู้ป่วยรายนี้ที่โรงพยาบาลเพราะอาจารย์หมอชวนไปเยี่ยม — ผู้ป่วยที่หมอเองยังบอกว่า "น่าสนใจมาก" เพราะไร้สิทธิทุกอย่างแต่ใจกลับงดงาม (ที่มา: ภาวนาไร้รูปแบบ) **ภาวนาของท่านเอง — รอดูใจ:** - เมื่อถูกถามว่าปัจจุบันปฏิบัติแบบไหน ท่านตอบว่าอยู่กับการ "รอดู" — เจออะไรก็รอดูว่ามีความรู้สึกขุ่นมัว ความรู้สึกลบ เกิดขึ้นในใจไหม กระทั่งความตายที่ใกล้เข้ามาก็รอดูเหมือนคนอ่านหนังสือที่อยากรู้ข้อความสุดท้ายของชีวิต (ที่มา: ภาวนาไร้รูปแบบ) **เชื่อมั่นว่าเปลี่ยนแปลงได้:** - เหมือนตอนเราป่วย — เพราะเชื่อมั่นว่ามันจะหาย เราจึงดูแลตัวเองตามเงื่อนไขที่จำเป็น — ความขุ่นมัวกังวลในใจก็เช่นกัน จงเชื่อมั่นว่าสภาวะเหล่านี้เปลี่ยนแปลงได้ แล้วการดูแลใจจะมีกำลัง (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าธรรมะไม่ใช่สิ่งที่แยกออกจากชีวิตการทำงานและความสัมพันธ์ประจำวัน แต่คือการนำความรู้สึกตัวไปใช้ในทุกบทบาทที่เราดำรงอยู่ **ธรรมะปรากฏในที่ทำงานผ่านตัวเรา:** - การนำธรรมะไปฝากเพื่อนร่วมงานไม่ต้องอธิบาย เพราะมันปรากฏชัดในพฤติกรรม — ท่านยกตัวอย่างสามีที่กลับจากปฏิบัติธรรมแล้วไม่หงุดหงิด ภรรยาก็รู้เองว่า "ดีอย่างนี้นี่เอง" ผู้มีฉันทะวิริยะมากจะ "สมาทานกับเพื่อนร่วมงานในที่ทำงาน" ก็ได้ (ที่มา: ประกาศธรรมในชีวิตประจำวัน) **ทมะ — ความลำบากคือการฝึกฝน:** - ฆราวาสธรรมข้อ "ทมะ" แม้ศัพท์สันสกฤตให้อารมณ์ว่า "ทรมาน" แต่ความหมายจริงคือการฝึกฝนจนก้าวผ่านความยากลำบากไปได้ "เหมือนกับการตีเหล็ก...ที่จะต้องเผาไฟให้มันร้อน" และเมื่อผ่านมาได้ เราจะมี "ความรู้สึกดีเป็นล้นพ้น" (ที่มา: ชีวิตคู่กับการปฏิบัติธรรม) **วิธีปฏิบัติที่ใช้ได้จริงในวัยทำงาน:** - ท่านอยากให้คนหนุ่มสาว "ที่อยู่ในวัยต้องทำงาน ต้องเผชิญชีวิต" ได้พบการปฏิบัติธรรมที่ไม่ซับซ้อนเกินไป เช่น การสร้างจังหวะ — "ฝึกไปทำไป" ทุกวัน แล้วจะ "อยู่กับโลกยุคปัจจุบันได้ง่ายขึ้น ได้ดีขึ้น" (ที่มา: วิธีการอยู่กับโลกในยุคปัจจุบัน)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ มองชีวิตคู่ว่าเป็นบทเรียนชีวิตที่ลึกซึ้งที่สุดบทหนึ่ง — ไม่ใช่สิ่งที่ "มีแล้วจบ" แต่เป็นพื้นที่ฝึกจิตใจตลอดชีวิต **ความรักที่แท้ไม่จำเป็นต้องอ่อนโยนเสมอไป:** - กรณีลูกติดยา ท่านชี้ว่าต้องกลับสู่กระบวนการที่ความรักต้องมีอยู่ แต่ "ความรักนั้นไม่ได้หมายความว่ารักแล้วต้องใจดี รักแล้วอาจจะดุ รักแล้วอาจจะลงโทษลงทัณฑ์อะไรนั้นก็เป็นเพราะความรักเหมือนกัน" (ที่มา: ลูกติดยา) **วางเงื่อนไขภายในใจก่อนเริ่มต้นชีวิตคู่:** - ท่านเล่าประสบการณ์ตรงว่า "นับตั้งแต่วันที่ผมปลงใจว่าจะต้องมีชีวิตคู่ ผมจึงต้องวางกฎเกณฑ์กับชีวิตผมเลยว่าผมต้องทำอะไรบ้าง" — โดยเฉพาะการตั้งจิตว่าจะไม่ปล่อยให้ความรู้สึกตำหนิติโทษภรรยาเกิดขึ้นในใจ เพราะ "ถ้าเกิดความรู้สึกตำหนิติโทษได้ความรู้สึกอื่นที่เลวร้ายก็จะตามมาเป็นพรวน" (ที่มา: เมื่อชีวิตคู่เจอวิกฤติควรใช้หลักคิดอย่างไร) - เมื่อใดที่ความรู้สึกตำหนิผุดขึ้น ท่านถือทันทีว่า "นั้นเป็นความผิดของผม" แล้วรีบสลายมันก่อนจะกลายเป็นเรื่อง — และเชื่อว่าถ้าอบรมบ่มเพาะความรู้สึกแบบนี้มากพอ "มันจะเป็นความหมายที่ดีในใจของลูกเราด้วย" (ที่มา: เมื่อชีวิตคู่เจอวิกฤติควรใช้หลักคิดอย่างไร) **ชีวิตคู่ขัดเกลาจิตใจได้ลึกกว่าที่คิด:** - ท่านโชคดีที่ได้มีชีวิตคู่ — ได้เรียนรู้ความหมายของชีวิตจากคู่ของชีวิต ได้เรียนรู้ความเป็นหญิงความเป็นชาย ต้องมีความอดทน และมีความสุขที่ได้เรียนรู้สิ่งเหล่านั้น (ที่มา: ชีวิตคู่) - ท่านสารภาพตรง ๆ ว่าอยู่กับภรรยามาร่วม 20 ปี เคยอวดอ้างว่าชีวิตรักของตนควรเป็นแบบอย่าง "แต่จริง ๆ แล้วผมก็ยังหยาบ ยังใช้หลักการ ยังใช้เหตุผล" — กระทั่งวันที่พาภรรยาไปกินอาหารที่เธอชอบ เห็นเธอมีความสุข ท่านก็ "มีความสุขเป็นล้นพ้น" อย่างไม่เคยเป็นมาก่อน (ที่มา: ชีวิตคู่)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าการเจริญสติไม่ใช่สิ่งที่ทำแล้วได้ผลเท่ากันทุกคน — ความต่างไม่ได้อยู่ที่ระยะเวลา แต่อยู่ที่คุณสมบัติพื้นฐานภายในใจที่สะสมมา **สร้างจังหวะ คือการอยู่กับปัจจุบัน:** - เมื่อเจริญสติภาวนา สติทำหน้าที่ "รู้อารมณ์ที่เกิดปรากฏขึ้นในทุกๆขณะที่เรากำลังเป็นอยู่ ณ ขณะปัจจุบัน" — การสร้างจังหวะสำคัญตรงที่จังหวะเป็นปัจจุบันอยู่ทุกขณะ พออยู่กับมันจนเกิดความรู้สึกตัว "สายธารของความคิดที่เข้ามารบกวนเราอยู่ตลอดเวลาถูกตัดขาดลงไปได้" (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - หลักมีสองข้อ: ทำจิตให้นิ่ง (คือมีศรัทธา) และอยู่กับปัจจุบันของกายคือมือ — เมื่อสร้างเป็นนิสัยได้แล้ว จะขยายจากกายไปอยู่กับปัจจุบันที่เป็นเวทนาและสภาวะอื่น ๆ ได้ตามลำดับ (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) **ศรัทธาดูจากวิริยะ:** - บางคนเจริญสติไม่นานก็ได้ผล บางคนทำนานแล้วไม่ได้ผล — ความต่างอยู่ที่สมรรถนะภายในใจของเราเอง (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - อินทรีย์อย่างศรัทธาดูตรง ๆ ไม่เห็น ให้ดูจากวิริยะ คือความพอใจอยู่กับสิ่งนั้นได้ต่อเนื่อง — "คนมีวิริยะจึงนั่งสร้างจังหวะได้ทั้งวัน" นั่นแสดงว่าจิตมั่นคงมีศรัทธาแล้ว (ที่มา: โลกที่มีความเร็วเป็นปกติ) **ไม่เร่งร้อน — และเข้าใจธรรมชาติของความคิด:** - ให้การเคลื่อนไหวเป็นฐานกายให้จิตอยู่กับปัจจุบัน โดยไม่ต้องเร่งรีบเร่งร้อนว่าทำมานานทำไมยังไม่ได้ผล — ถ้าเร่งร้อน "แสดงว่ายังทำไม่เป็นธรรมชาติเต็มที่" (ที่มา: ไม่จดจ่อจนเกินไป) - แนวทางที่หลวงพ่อเทียนสอนเป็นฝ่ายวิปัสสนา คือทำให้เกิดสภาวะของการรู้ — และ "ความคิดไม่ใช่เป็นสิ่งเลวร้ายอะไร" เพียงแต่ความคิดมีธรรมชาติที่จะไหลไปสู่ฝ่ายต่ำ จึงต้องมีการรู้คอยคุ้มกัน (ที่มา: วิธีออกจากความคิด) - เจริญสติคือ "สร้างฐานที่มั่นคงขึ้นภายใน สร้างภูมิคุ้มกันที่มีประสิทธิภาพขึ้นภายใน" — มีฐานมั่นคงแล้ว ไปอยู่สภาพแวดล้อมแบบไหนก็ไม่เปราะบาง (ที่มา: ประกาศธรรมในชีวิตประจำวัน)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ มองสมาธิภาวนาว่าเป็นพลังที่เกิดจากภายในใจ ไม่ใช่การบังคับตนเองตามกฎเกณฑ์ภายนอก และการจะเจริญสติได้นั้นต้องอาศัยคุณสมบัติพื้นฐานในใจเป็นรากฐาน **ภาวนาคือพลังจากภายใน ไม่ใช่การบังคับ** - การภาวนาที่แท้จริงไม่ใช่การนั่งนิ่งตามกฎเกณฑ์หรือตามคำสั่งของผู้อื่น "ภาวนาไม่ใช่เรื่องของการบังคับ ว่าวันดีคืนดีเราไปที่หนึ่งแล้วก็บังคับให้เราภาวนา นั้นไม่ใช่การภาวนาครับ แม้เราจะสามารถนั่งนิ่งๆ ได้เป็นชั่วโมงแต่นั่นก็ไม่ใช่ภาวนา" (ที่มา: ยามใดศิษย์พร้อมครูก็ปรากฎ) - ความพร้อมในการภาวนาต้องมาจากศรัทธาพละ ซึ่งเป็นพลังภายในใจของตนเอง คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่าจะสร้างแรงบันดาลใจนี้ได้จากที่ใด (ที่มา: ยามใดศิษย์พร้อมครูก็ปรากฎ) - เมื่อเกิดศรัทธาพละแล้ว จะนำไปสู่วิริยะพละ สติพละ สมาธิพละ และสุดท้ายคือปัญญาพละ ซึ่งเป็นพลังของความรู้สึกเบิกบาน (ที่มา: อวิชชา ทำให้เราไม่เห็นค่าของชีวิต) **เครื่องมือและวิธีปฏิบัติภาวนา** - การเจริญสติแบบสร้างจังหวะต้องทำจิตให้นิ่งด้วยศรัทธา และอยู่กับปัจจุบันของกาย คือมือในขณะนั้น "การอยู่กับปัจจุบันพอสร้างเป็นนิสัยแบบนี้ได้แล้ว มันจะทำให้เราจากกายแล้วอยู่กับปัจจุบันที่เป็นเวทนา แล้วอยู่กับปัจจุบันที่เป็นความหมายอื่นๆได้แล้ว" (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - คืนหนึ่งที่ท่านนั่งสร้างจังหวะตามที่พระอาจารย์ทรงศรีสาธิตให้ดู ท่านรู้สึกได้ว่าพบเครื่องมือสำคัญ "ผมเคยเปรียบเทียบว่าผมเหมือนคนขับรถเก่าๆ อยู่ แล้ววันหนึ่งมีรถคันใหม่สมรรถนะดี" (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - ในยามที่จิตไม่สงบระหว่างเดินทาง ท่านใช้การหยุดยืนภาวนาปรัชญาปารมิตามนตร์พร้อมลูกประคำร้อยแปด เพื่อให้จิตสงบนิ่งก่อนตั้งจิตต่อไป (ที่มา: กำจัดความกลัว) - อีกวิธีหนึ่ง เมื่อจิตขุ่นมัว ท่านภาวนาปรัชญาปารมิตามนต์จนครบ 108 จบตามลูกประคำ "พอภาวนามนต์จบ จิตมันรู้สึกนิ่งเลยนะ พอนิ่งปุ๊บเนี่ย แล้วกลับไปทบทวนว่า เมื่อตะกี้ก่อนหยุดนี่มันเกิดอะไรขึ้น" (ที่มา: เมื่อจิตขุ่นมัว) **ความยากของการออกจากความคิดและคุณสมบัติพื้นฐาน** - การเจริญสตินั้นไม่ง่าย ความต่างระหว่างผู้ที่ได้ผลเร็วกับผู้ที่ทำมานานแล้วยังไม่ได้ผล อยู่ที่ "คุณสมบัติพื้นฐานภายในใจของเราเอง" ว่าใจมีสมรรถนะเพียงพอหรือไม่ (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - เพื่อออกจากความคิดได้ ต้องมีเครื่องมือป้องกันพลังของความคิดที่จะคอยสงสัยด้วย เพราะในการภาวนานั้นเป้าหมายคือปลุกจิตตื่นรู้ แต่ความคิดฟุ้งซ่านเป็นอุปสรรคที่ต้องจัดการก่อน (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - ท่านยกเรื่องในโพชฌงคสูตรที่พระพุทธเจ้าไปเยี่ยมพระมหากัสสปะอาพาธแล้วตรัสถามถึงการเจริญสติสัมโพชฌงค์ เพื่อชี้ให้เห็นว่าการภาวนาคือสิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสถึงอยู่เสมอในพระสูตร (ที่มา: ญาณวิทยา)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ มองความทุกข์ในฐานะ "อริยสัจ" ที่ทักทายมนุษย์อยู่เสมอ และเชื่อว่าหากเราทำความรู้จักกับมันในฐานะบทเรียน มันจะพลิกเปลี่ยนจากตัวทุกข์ให้กลายเป็นตัวความรู้ได้ **ทุกข์คือบทเรียนจากภายในใจ ไม่ใช่ปัญหาของโลกข้างนอก** - ทุกขสัจเป็นสภาวะภายในใจที่เราสัมผัสอยู่เสมอ การ "สามารถพลิกเปลี่ยนสิ่งที่มันเป็นตัวทุกข์ให้มันเป็นตัวความรู้ได้" เป็นสิ่งมหัศจรรย์ แต่ต้องอาศัยการทำให้ทุกข์นั้น "เป็นครู" ก่อน (ที่มา: วิธีการอยู่กับโลกในยุคปัจจุบัน) - ปัญหาที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่โลกภายนอก โลกจะมืด สว่าง ฝนตก แดดออก เป็นปกติของมัน แต่เราไปสร้างความพอใจและไม่พอใจกับสิ่งเหล่านั้น จนรู้สึกคับแค้นขุ่นมัว และยิ่งปล่อยให้ใจคิดวนซ้ำด้วยเชื้อที่เรียกว่า "อนุสัย" ที่มาจากความชอบความไม่ชอบ ความทุกข์ก็ยิ่งสะสม (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) **ความเชื่อมั่นว่าทุกข์ดับได้ คือรากฐานของการเยียวยา** - ท่านชี้ว่าสภาวะความขุ่นมัวหรือความทุกข์ในปัจจุบันนั้น "มันหายได้ ไม่ต้องกังวล" สิ่งสำคัญคือต้องมีพลังที่จะกระทำไปในหนทางที่จะดูแลให้มันหาย (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - ความเชื่อมั่นว่าสภาวะที่ขุ่นมัวเศร้าหมองนั้นเปลี่ยนแปลงได้ เปรียบเหมือนตอนป่วยแล้วเชื่อว่าจะหาย ความเชื่อมั่นนั้นเองที่ทำให้เราดูแลตัวเองตามเงื่อนไขที่จำเป็น (ที่มา: การออกจากความคิดไม่ใช่เรื่องง่าย) - ท่านเล่าถึงเพื่อนร่วมเดินทางผู้หนึ่งที่เจ็บปวดเพราะความผิดหวังอกหัก โดยชวนให้นึกว่าก่อนมาสู่โลกใบนี้เราเป็นเทพธิดาเทพบุตรที่ "บนสรวงสวรรค์อิ่มเอมไปด้วยความสุขสม" จึงไม่มีโอกาสได้สัมผัสรสชาติของความผิดหวัง — นัยคือการได้สัมผัสความทุกข์เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ที่มีคุณค่า (ที่มา: วิธีสร้างพลัง) **การอยู่กับปัจจุบันคือเส้นทางดับทุกข์** - หากฝึกให้จิตอยู่กับปัจจุบัน จิตก็ไม่ต้องคิด และจะเกิดสมรรถนะที่ "รู้เท่าทัน" คือเมื่อรู้แล้วก็ไม่ปล่อยให้อารมณ์ภายในใจ "มากดทับ มาบีบคั้นบังคับอะไรได้" (ที่มา: การทำงานของจิต) - กฎเกณฑ์ที่สำคัญที่สุดไม่ใช่กฎของโลกภายนอก แต่คือ "กฎเกณฑ์ภายในใจของเราเอง" เราไม่สามารถพลิกเปลี่ยนโลกได้ แต่เราไม่จำเป็นต้องเอาจิตของเราไปทำให้เป็นอุปสรรคขัดขวาง (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าหัวใจของกรรมอยู่ที่เจตนา ไม่ใช่แค่การกระทำ และผู้รับผลกรรมต้องยอมรับความเป็นเหตุเป็นผลของตนเอง **เจตนาคือตัวกำหนดกรรม** - การกระทำที่ไม่มีเจตนาอันชัดแจ้งเป็นเพียง "กริยา" ส่วนการกระทำที่มีเจตนาจึงเป็น "กรรม" — กรรมกับกริยาต่างกันตรงเจตนานี้เอง (ที่มา: บุญ) - เจตนาเป็นตัวกำหนดความหมายของกรรมว่าเป็นกุศลหรืออกุศล เจตนาที่ประกอบด้วยจาคะ เมตตา ปัญญา จัดเป็นเจตนาฝ่ายกุศล ส่วนเจตนาที่ปราศจากสิ่งเหล่านี้จัดเป็นฝ่ายอกุศล (ที่มา: บุญ) **การยอมรับผลแห่งกรรมของตน** - ผู้ที่รู้ว่าตนเป็นผู้ทำจะสามารถรับผลได้โดยไม่โทษผู้อื่น เปรียบดังคนที่สะดุดเก้าอี้แล้วกลับโทษคนวางเก้าอี้ ทั้งที่ตนเองเป็นคนสะดุด — แต่หากรู้ว่า "ฉันทำเอง" ก็จะทนรับผลได้ (ที่มา: ตถตา เช่นนั้นเอง) - เมื่อทำสิ่งใดไว้แล้วสิ่งนั้นย่อมเป็นผล เวลารอรับผลจึงไม่ใช่เรื่องของการโทษคนอื่น แต่เป็นการรับรู้ว่าตนเองเป็นผู้กระทำ (ที่มา: ตถตา เช่นนั้นเอง)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ ได้อธิบายว่าการทำบุญให้ทานที่แท้จริงนั้นต้องเกิดจากเจตนาที่บริสุทธิ์ และการให้ต้องประกอบด้วยปัญญาวินิจฉัยผู้รับ ไม่ใช่เพียงการกระทำภายนอก **เจตนาคือหัวใจของบุญ** - การทำทานเป็นบุญได้ก็เพราะประกอบด้วยกุศลเจตนา คือมีจิตที่ต้องการสละและต้องการแบ่งปัน แต่ปัจจุบันคนทำบุญจำนวนมากมีเจตนาจะได้จะเอา เช่น อยากถูกหวยจึงไปตักบาตร ซึ่งตามหลักพระพุทธศาสนาไม่ถือว่าเป็นบุญ (ที่มา: บุญ) - สังคมไม่ได้ใส่ใจตัวเจตนาตามความหมายทางพระพุทธศาสนา จึงเกิดการทำบุญหวังได้ ทำบุญด้วยความโลภ ซึ่งไม่ใช่การแบ่งปันเสียสละ และไม่ใช่บุญแท้ (ที่มา: บุญ) - เจตนาเป็นตัววินิจฉัยทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล หากมีเจตนากุศลแรงกล้าก็ยิ่งเป็นมหากุศล หากมีเจตนาอกุศลแรงกล้าก็ยิ่งเป็นมหาอกุศล (ที่มา: บุญ) **การให้ต้องมีใจที่จะให้และใช้ปัญญาวินิจฉัย** - ใจของผู้ให้ต้องเป็นใจที่จะให้เสมอ โดยไม่ได้หมายถึงปริมาณมากหรือน้อย แต่ต้องให้เพื่อสงเคราะห์จริง เช่น หากรู้ชัดว่าญาติพี่น้องนำเงินไปเสพยา ก็ต้องวินิจฉัยก่อนให้ (ที่มา: วิธีการใช้เงิน) - การให้ต้องรู้จักวินิจฉัยว่าญาติหรือผู้รับคนใดควรสงเคราะห์ด้วยอะไร เช่น ไม่ควรซื้อขนมหวานไปฝากผู้ที่เป็นเบาหวาน แม้จะรู้สึกว่าหวานและอร่อยก็ตาม บางคนควรให้เป็นเงิน บางคนควรให้เป็นความหมายอื่น (ที่มา: วิธีการใช้เงิน) **การให้ความเมตตาคือการให้ที่ยิ่งให้ยิ่งเพิ่ม** - การให้เงินทำให้เงินในกระเป๋าลดน้อยลง แต่การให้ความเมตตาหรือความรู้สึกที่ดีแก่ผู้อื่นกลับทำให้เมตตาในใจเราเพิ่มพูนขึ้น และในใจของผู้รับก็เพิ่มพูนขึ้นด้วย นับเป็นความมหัศจรรย์ที่เมื่อให้ไปแล้วยิ่งงอกงาม (ที่มา: รับไม่ไหวแล้ว) - การเปลี่ยนความคิดฝ่ายอกุศล เช่น คิดจะเอา ให้กลายเป็นความคิดฝ่ายกุศล เช่น คิดว่าจะให้อะไรกับคนนี้ได้บ้าง ถือเป็นจาคานุสติ ซึ่งเป็นแนวทางหนึ่งในการฝึกจิตให้เป็นกุศล (ที่มา: วิธีออกจากความคิด)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ มองการปฏิบัติธรรมว่าไม่ใช่การหนีจากโลกหรือเปลี่ยนแปลงโลก แต่คือการปรับใจตัวเองให้อยู่กับความผันผวนของโลกและผู้คนได้อย่างมีสันติ ทั้งเมื่อเผชิญกับคนดีและคนไม่ดี กับความสูญเสีย และกับสิ่งที่ทำให้เกิดเวทนา ท่านเน้นว่าจุดเปลี่ยนอยู่ที่ภายในใจผู้ปฏิบัติ ไม่ใช่ที่สภาพแวดล้อมภายนอก **วางใจกับโลกและผู้คนโดยไม่ยึดติดไม่เกลียดชัง** - การอยู่กับโลกได้หมายถึงไม่ลุ่มหลงในคนดีจนตัวเองกลายเป็นปัญหา และไม่เกลียดชังคนไม่ดีจนกลายเป็นปัญหากับเขา "เราจะอยู่กับโลกใบนี้ได้ แน่นอนมีคนมากมาย มีคนดี มีคนไม่ดี เราก็รับรู้อยู่ได้ ไม่ว่าคนดีหรือคนไม่ดี เราก็จะอยู่กับเขาได้" (ที่มา: โกรธแต่ไม่เกลียด) - การปฏิบัติธรรมไม่ได้มุ่งให้โลกเปลี่ยนตาม แต่เพื่อให้ตัวเองเรียนรู้ที่จะเข้าใจและเห็นอกเห็นใจผู้อื่น "การปฏิบัติธรรมที่แท้จริงก็คือโลกใบนี้ไม่ได้เปลี่ยนอะไร แต่เราจะเปลี่ยนใจของเราให้อยู่ในโลกใบนี้อย่างมีสันติอย่างมีความหมายที่งดงาม" (ที่มา: การปฏิบัติธรรมที่แท้จริง) **รับมือกับผู้ที่ทำร้ายด้วยความเห็นใจ** - ผู้ที่แสดงความรุนแรงออกมานั้นน่าสงสารยิ่งกว่าผู้ถูกกระทำ เพราะตกอยู่ในโครงสร้างความรุนแรงภายในใจตนเองจนปะทุออกมา ท่านจึงชวนให้น้อมรับความร้อนนั้นด้วยความเย็นในใจ "แล้วโปรดน้อมรับสิ่งที่มันเป็นความร้อนนั้นให้มันละลายสลายไปในความเย็นที่มีอยู่ในใจของเรา" (ที่มา: วิธีก้าวข้ามเวทนา) **ยอมรับความสูญเสียและมรณะธรรมในชีวิต** - ท่านใช้คำว่า มรณะธรรม สื่อถึงความรู้สึกที่เกิดขึ้นในใจเมื่อเผชิญความสูญเสีย โดยหยิบอุปมาเรื่องแก้วแตกที่ครูวีพูดถึงมาประกอบ "อย่างที่ครูวีพูดถึงแก้วนะครับ ผมเข้าใจว่าคนจำนวนมากเลย ที่มีแก้วอยู่ 10 ใบ หรือ 20 ใบก็ไม่รู้นะครับ แต่มันแตก 1 ใบ แล้วเราจะไปรู้สึกเจ็บปวดกับสิ่งที่แก้ว 1 ใบแตกไป" (ที่มา: มรณะธรรม) - ท่านชวนให้นำสิ่งที่ได้จากการปฏิบัติไปทดลองใช้ในชีวิตจริง จนบ่มเพาะคุณธรรมที่ทำให้อยู่ร่วมกับเพื่อนมนุษย์ได้อย่างสงบสุข (ที่มา: ประกาศธรรมในชีวิตประจำวัน)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์และความหมายของการศึกษานั้นลึกซึ้งกว่าการถ่ายทอดความรู้ในห้องเรียน **ความพร้อมของศิษย์คือเงื่อนไขของการเรียนรู้** - ท่านกล่าวถึงคำที่ว่า "ศิษย์พร้อมครูก็ปรากฏ" หมายความว่าเมื่อใดที่เราพร้อมจริงๆ คำพูดที่ดีๆ ก็ขึ้นมา คำพูดเล็กๆ น้อยๆ ของใครสักคนหนึ่งที่เราเคารพก็จะมีความหมายที่ยิ่งใหญ่และสำคัญ (ที่มา: ยามใดศิษย์พร้อมครูก็ปรากฎ) **ครูที่แท้มีจิตใจเหมือนแม่** - ครูที่แท้ปรารถนาจะให้ศิษย์รู้มากที่สุด เปรียบได้กับความสำนึกของความเป็นแม่ คือจะไม่ประทุษร้ายลูกเลย และจะมีพลังอย่างมหาศาลเกิดขึ้นในชีวิตจิตใจที่ปฏิบัติกิจหน้าที่การงานทุกสิ่งทุกอย่าง (ที่มา: ความรู้ที่สอนไม่ได้)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าปัญหาของจิตใจมนุษย์ไม่ได้อยู่ที่โลกภายนอก หากแต่อยู่ที่การปล่อยให้จิตคิดอยู่ตลอดเวลาจนบดบังธรรมชาติของจิตที่เป็นสภาวะรู้โดยตัวเอง แนวทางแก้จึงไม่ใช่การบังคับหรือฝืนใจ แต่คือการฝึกให้จิตคิดน้อยลงและอยู่กับปัจจุบัน เพื่อให้ความสามารถในการรู้ปรากฏขึ้นตามธรรมชาติ **ปัญหาคือจิตที่คิดมากเกินไป** - อาจารย์ประมวลชี้ว่า "เราอาจจะนึกเหมือนเราเป็นปัญหากับโลก เป็นปัญหากับสังคม...แต่ความจริงไม่ใช่ เราเป็นปัญหากับใจของเราเอง...และที่เยอะมากและที่เป็นปัญหามากคือเราปล่อยให้มันคิดอยู่ตลอดเวลา" (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) - จิตมีธรรมชาติเป็นสภาวะรู้อยู่แล้ว แต่ "พอมีเมฆหมอกของความคิดปรุงแต่งเข้ามามาบดบัง ทำให้รู้ไม่ชัด รู้แบบพร่าเลือน" (ที่มา: ออกจากความคิด สู่การตื่นรู้) **การฝึกให้จิตอยู่กับปัจจุบันเปิดสมรรถนะรู้เท่าทัน** - "ถ้าเราสามารถฝึกสร้างจังหวะนะครับ ให้จิตของเราอยู่กับปัจจุบัน พออยู่กับปัจจุบันมันก็ไม่ต้องคิด พอไม่ต้องคิด จิตก็จะมีความสามารถที่จะรู้ และสุดท้ายแล้วความสามารถที่จะรู้เนี่ย มันจะเกิดสมรรถนะที่จะรู้แจ้งอารมณ์ที่เข้ามากระทบ พอจิตรู้แจ้งอารมณ์ มันก็เท่ากับ 'รู้เท่าทัน'...เมื่อรู้แล้วก็ไม่ปล่อยให้สถาวะที่เป็นอารมณ์...มากดทับ มาบีบคั้นบังคับอะไรได้" (ที่มา: การทำงานของจิต) **วิธีปฏิบัติ: ลดการคิดโดยไม่ต้องฝืนใจ** - "ถ้าเราสามารถเพียงแค่ให้จิต คิดน้อยลง หรือทำให้จิตปลอดพ้นจากการคิดเสียบ้าง ไม่ต้องไปบังคับฝืนใจเรื่องรู้เลยนะครับ มันจะทำหน้าที่รู้เนี่ยได้เร็ว ได้ชัดขึ้นนะครับ" (ที่มา: การทำงานของจิต)

อาจารย์ประมวล เพ็งจันทร์ สอนว่าความหมายของชีวิตไม่ได้อยู่ที่โลกภายนอก หากแต่ซ่อนอยู่ในหัวใจของเราเอง การแสวงหาจึงไม่ใช่การมองออกไปข้างนอก แต่คือการหันเข้ามาสู่ภายในด้วยการรู้สึกตัว เรียนรู้สภาวะที่ซ่อนลึกอยู่ในจิตใจ ท่านชี้ให้เห็นว่ามนุษย์มักมองข้ามคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่จนกว่าจะสูญเสียไป และการตระหนักถึงความตายคือกุญแจสู่การหยั่งเห็นคุณค่าของชีวิตอย่างแท้จริง **ความหมายของชีวิตอยู่ภายใน ไม่ใช่ภายนอก** - สิ่งที่เป็นความลี้ลับของชีวิตมิได้อยู่ที่โลกข้างนอก ดังที่ท่านกล่าวว่า "เรามีความหมายของชีวิตที่ซุกซ่อนอยู่ในหัวใจของเราและเราต้องการที่จะเรียนรู้สิ่งที่เป็นความลี้ลับ ไม่ใช่โลกข้างนอกนะครับ สิ่งที่เป็นความลี้ลับอยู่ในใจของเราเอง" (ที่มา: โกรธแต่ไม่เกลียด) - การแสวงหาความหมายของชีวิตจึงหมายถึงการ "ออกจากความคิดมาสู่ของการรู้สึกตัว" อันเป็นการกลับเข้ามารู้สภาวะภายในตัวเอง (ที่มา: โกรธแต่ไม่เกลียด) **เราไม่เห็นค่าของสิ่งที่มีจนกว่าจะสูญเสีย** - มนุษย์มักไม่หยั่งถึงคุณค่าของสิ่งที่ดำรงอยู่เป็นปกติ "ต้องรอให้มันเสื่อมสลายหายไปแล้วจึงค่อยโหยหามัน" (ที่มา: เห็นคุณค่า เมื่อเกิดการสูญเสีย) - แม้แต่การเกิดมาเป็นมนุษย์อันประเสริฐ เราก็ยังละเลย ดังที่ท่านกล่าวว่า "น่าเศร้าเหมือนกันนะที่เราเกิดมาเป็นมนุษย์แต่เราไม่เห็นค่าของความเป็นมนุษย์" (ที่มา: เห็นคุณค่า เมื่อเกิดการสูญเสีย) **มรณธรรมและการภาวนา คือเส้นทางสู่ความหมายที่แท้จริง** - การประจักษ์แจ้งมรณธรรมมิใช่ความกลัว หากแต่เป็น "การหยั่งเห็นคุณค่าของชีวิตที่เรามีอยู่" จนกลายเป็น "ความรู้สึกที่ทำให้เราอยู่กับปัจจุบันขณะได้อย่างมีความหมาย" (ที่มา: เกมชีวิตมีเวลาจำกัด) - ความหมายที่ได้ยินได้ฟังว่า "ชีวิตนี้มีค่า" ยังเป็นเพียงผิวเผิน แต่เมื่อภาวนาจนหยั่งรู้ด้วยจิตของตนเองอย่างแท้จริง "เราจะรู้สึกอิ่มเอม อิ่มเอมกับชีวิตนี้ ชีวิตนี้ช่างแสนมหัศจรรย์และงดงาม" (ที่มา: อวิชชา ทำให้เราไม่เห็นค่าของชีวิต)