📿 พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี)

พระราชภาวนาวชิรญาณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี) อธิบายกลไกความเครียดว่าเกิดจากการคิดมากจนสมองล้า และสอนวิธีดับความกังวลตกใจด้วยการมีสติน้อมเข้ามาดูใจเฉยๆ จนอาการคลายไปเอง **กลไกของความเครียด:** - เวลาจิตคิดมากๆ เรื่องแผนงาน อดีต อนาคต สมองจะเครียด เพราะสมองเป็นเครื่องมือของจิตที่ต้องทำงานสั่งการร่างกาย (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - เมื่อทุกข์กายแล้วปล่อยให้ทุกข์ถึงใจ ก็เป็นทุกข์สองชั้น — ใจกลุ้มกระวนกระวายแล้วสมองเครียด ตีกลับมาเบียดเบียนร่างกายอีก ต้องหัดวางเฉย แยกให้เห็นว่าปวดเป็นอย่างหนึ่ง จิตใจเป็นอีกอย่างหนึ่ง (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) **วิธีดับความกังวลและความตกใจ:** - เวลากลัวหรือตกใจ ให้มีสติน้อมเข้ามารู้ที่ใจ ดูอาการตื่นเต้นหวั่นไหวของจิตใจ ดูเฉยๆ ความตกใจจะหายไป จิตคืนความเป็นปกติได้ไว (ที่มา: สมถะกับวิปัสสนา) - ความไม่สบายใจ ความโกรธ เกิดขึ้นให้กำหนดรู้แล้ววางเฉย มันก็ดับไป — ฝึกให้เก่งแล้วดับได้ทันที ดังพุทธอุปมาว่าเร็วเหมือนน้ำสองสามหยดที่ตกลงกระทะร้อนจัดแล้วระเหยทันที (ที่มา: การเจริญเมตตา) **เจริญสติได้ในชีวิตประจำวัน:** - นั่งรถไปทำงาน รถติด ใจร้อนรน — ให้ระลึกรู้ดูใจตัวเองในขณะนั้น ทำงาน พูด ฟัง ก็เจริญสติรู้เนื้อรู้ตัวไปด้วยได้ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต)

พระราชภาวนาวชิรญาณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี) เตือนว่าความฟุ้งที่ปล่อยทิ้งไว้นานๆ สมองจะทนไม่ไหว และให้หลักกำหนดรู้จิตทุกอาการตามแนวสติปัฏฐาน โดยหัดดูใจตั้งแต่เนิ่นๆ ในชีวิตประจำวัน **ปล่อยฟุ้งนาน อันตรายจริง:** - จิตคิดมากเรื่องแผนงาน อดีต อนาคต สมองจะเครียด เพราะสมองคือเครื่องมือของจิต (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - คนเสียสติหลายคนก่อนหน้านั้นก็เป็นคนดีๆ แต่เจอปัญหาแล้วเครียด แล้วฟุ้ง โดยไม่รู้วิธีแก้ไขทางจิตใจ ปล่อยไว้นานสมองก็ทนไม่ไหว — กรรมฐานจึงจำเป็นสำหรับทุกชีวิต เพราะทุกคนมีปัญหาใจ คอยจะโลภ โกรธ หลง ฟุ้งซ่าน (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) **กำหนดรู้จิตทุกอาการ:** - จิตหดหู่ก็รู้ จิตฟุ้งซ่านก็กำหนดรู้ จิตมีสมาธิไม่มีสมาธิก็รู้ — เมื่อเกิดฟุ้งซ่านรำคาญ ความสงสัย ความท้อถอย ให้กำหนดรู้ตามแนวพิจารณาจิตในจิต ธรรมในธรรม (ที่มา: ปลงสังขาร) - มือใหม่ปฏิบัติแล้วเดี๋ยวง่วงเดี๋ยวหลับสัปหงกเพราะนิวรณ์ — ต้องทำแล้วทำอีก ทำให้มาก เหมือนเจียเพชรต้องเจียหลายครั้งกว่าจะเรียบ (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **หัดดูใจแต่เนิ่นๆ:** - อย่ารอให้มีสมาธิแล้วค่อยดูจิต มันจะดูไม่ออกเพราะไม่คุ้นเคย — หัดดูตั้งแต่ตอนเคลื่อนไหว ยืน เดิน นั่ง นอน ให้รู้คู่กันว่ามีกายเคลื่อนไหวและมีใจเป็นธาตุรู้อยู่ (ที่มา: สมถะกับวิปัสสนา) - ความรู้จากการ "คิดเอา" เรื่องไม่เที่ยงเป็นอนัตตา ช่วยบรรเทาได้แต่ตัดกิเลสไม่ขาด — ต้องรู้แจ้งจากประสบการณ์จริงที่จิตสัมผัสสภาวะกายใจ (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย)

พระราชภาวนาวชิรญาณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี) ให้ครบทั้งเหตุ วิธีพิจารณา และวิธีตัดขาด — ตั้งแต่คาถากันโกรธ การพิจารณากฎแห่งกรรม จนถึงการกำหนดรู้อย่าง "วางเฉย" ที่ดับโกรธได้ทันที **ทำไมบางคนโกรธง่าย:** - คนที่ไม่มีเมตตา จิตเศร้าหมองมีทุกข์อยู่แล้ว เหมือนคนมีแผลอักเสบ อะไรมากระทบนิดก็เจ็บ — เขาไม่เอาใจก็โกรธ ครั้นเอาใจก็โกรธอีก หาเรื่องโกรธจนได้ (ที่มา: การเจริญเมตตา) - ความโกรธเป็นไฟที่เผาตัวคนโกรธเอง ไม่ได้เผาคนอื่น — จึงควรกรุณาตัวเอง ไม่ปล่อยให้ตัวเองทุกข์กับความโกรธ (ที่มา: การเจริญเมตตา) - แม้ในการปฏิบัติ ความโมโหก็มาจากความอยาก — อยากให้จิตนิ่ง พอไม่ได้ก็ขัดเคือง ให้วางใจสบายๆ ทำไปเรื่อยๆ (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **วิธีพิจารณาแก้โกรธ:** - ท่องคาถากันโกรธ: "ใจเอ๋ยใจ ทำไมเจ้าจึงขี้โกรธ ให้เป็นทุกข์เป็นโทษ ไม่สุกใส... แล้วเราจะได้อะไร มีแต่ไฟไหม้อก นรกทั้งเป็น" (ที่มา: การเจริญเมตตา) - พิจารณากฎแห่งกรรม — คนที่ทำไม่ดีกับเรา เขาทำบาปกรรมไว้ เขาต้องรับผลกรรมของเขาเอง เราไม่ต้องไปโกรธไปแช่ง · และพิจารณาความเป็นญาติ — ผู้ที่เกิดมาพบกันที่ไม่เคยเป็นญาติกันมาก่อนนั้นหายาก (ที่มา: การเจริญเมตตา) **วิธีตัดขาด — ดูอย่างวางเฉย:** - ที่จะตัดความโกรธได้เด็ดขาดต้องเจริญวิปัสสนา: พอโกรธเกิดขึ้น กำหนดรู้ความโกรธอย่าง "วางเฉย" ดูให้ตรงจิตที่โกรธ ใหม่ๆ มันจะค่อยๆ จาง แต่ฝึกบ่อยจนเก่งแล้วดับทันที — พุทธอุปมาว่าเร็วเหมือนน้ำสองสามหยดตกบนกระทะร้อนจัดแล้วระเหยทันที (ที่มา: การเจริญเมตตา)

พระภาวนาเขมคุณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรังสี) ยกหลักจากพระสูตร — ความเศร้าโศกคร่ำครวญเมื่อสูญเสียเป็นเหมือน "ลูกศรมียาพิษ" ที่เสียบซ้ำ ต่างกันตรงที่ผู้ฝึกใจมาก่อนย่อมถอนศรได้ **ลูกศรยาพิษของผู้ไม่เคยฝึกใจ:** - เมื่อญาติอันเป็นที่รักตายจากกะทันหัน เช่นอุบัติเหตุรถคว่ำ ความเศร้าโศกคร่ำครวญที่ตามมาเป็นเหมือนลูกศรมียาพิษเสียบเข้ามา — ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับธรรม ไม่เคยฝึกพิจารณา จะตกอยู่ในความโศกอย่างหนัก กินไม่ได้นอนไม่หลับ การงานหยุดชะงัก (ที่มา: การเจริญมรณานุสติ) - แต่อริยสาวกผู้ได้สดับ — ผู้ฟังธรรมและพิจารณาอยู่เสมอว่าความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความพลัดพรากเป็นธรรมดาของชีวิต — ย่อมไม่จมดิ่งอย่างผู้ไม่เคยฝึก ท่านจึงชวนเจริญมรณานุสติจากข่าวการจากไปที่มีให้เห็นอยู่เป็นประจำ เพื่อเตรียมใจไว้ก่อนถึงคราวสูญเสียจริงของเรา (ที่มา: การเจริญมรณานุสติ)

พระภาวนาเขมคุณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรังสี) ถอดบทเรียนธรรมจากประเพณีงานศพไทย — กำมือมาเกิด แบมือตอนตาย เคาะโลงเตือนคนเป็น — และชวนพิจารณาความพลัดพรากจนเกิด "ธรรมสังเวช" เห็นโทษของสังสารวัฏ **บทเรียนจากประเพณีงานศพ:** - การรดน้ำศพและดึงมือคนตายคือคำเตือนผู้อยู่เบื้องหลัง — ตอนเกิดมาทุกคนกำมือแน่นเหมือนจะไขว่คว้าเอาทุกสิ่ง แต่เมื่อสิ้นลมทุกคนแบมือออกเหมือนกันหมด เอาอะไรติดตัวไปไม่ได้เลยนอกจากบุญกับบาป เพชรนิลจินดาใส่โลงให้ก็เอาไปไม่ได้ (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - การเคาะโลงคือการเตือนคนเป็น — ตายแล้วลุกขึ้นมาฟังธรรมไม่ได้ สร้างความดีไม่ได้ ผู้ยังมีชีวิตจึงอย่าประมาท และให้ตอบแทนพระคุณพ่อแม่เสียตอนท่านยังอยู่ อย่ารอเอาอาหารอย่างดีไปตั้งข้างโลงซึ่งท่านกินไม่ได้แล้ว (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) **พิจารณาจนเกิดธรรมสังเวช:** - พิจารณาความสูญเสียพลัดพรากให้เกิด "ธรรมสังเวช" — เห็นทุกข์เห็นโทษว่าตราบใดที่ยังเวียนว่ายตายเกิด ก็หนีความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความพลัดพรากไม่พ้น เมื่อเห็นโทษของสังสารวัฏแล้ว ใจจะน้อมหาทางพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - ฐานะที่ควรพิจารณาเนือง ๆ: สิ่งที่มีความสิ้นไปเสื่อมไปเป็นธรรมดา จะขอว่า "อย่าสิ้นไปเลยได้ไหม" — ไม่ได้ แม้ยศถาบรรดาศักดิ์สูงเพียงใดก็ต้องตกลงมา ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับเจอความสูญเสียจึงตีอกชกตัว แต่อริยสาวกผู้ได้สดับย่อมเห็นเป็นธรรมดา (ที่มา: การเจริญมรณานุสติ)

พระภาวนาเขมคุณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรังสี) ชี้หลักกรรมของความคิดร้าย — เหมือนเป่าฝุ่นทวนลม ย้อนกลับมาใส่ตัวเอง — และยกพ่อแม่เป็นต้นแบบของการให้อภัยที่ไม่มีเงื่อนไข **คิดร้ายต่อเขา = ทำร้ายตัวเอง:** - ถ้าคิดร้ายให้ร้ายต่อผู้อื่น มันย่อมย้อนมาสู่ตัวเราเอง — เหมือนคนเป่าฝุ่นทวนลม เหมือนถ่มน้ำลายรดฟ้า ย่อมร่วงใส่หน้าตัวเอง "ให้ทุกข์กับท่านทุกข์นั้นถึงตน" — ตรงกันข้าม เพียงคิดดีปรารถนาดีต่อผู้อื่น แม้ยังไม่ทันได้ทำอะไร ความสดชื่นก็เกิดขึ้นตอบสนองในใจเราเองทันที (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) **พ่อแม่ — ต้นแบบการให้อภัยไม่มีเงื่อนไข:** - ลูกล่วงเกิน พูดจาไม่ดี ทำกระทบกระเทือนใจ ท่านก็ยังให้อภัย แม้น้ำตาไหลก็ยังให้อภัยเสมอ — แม้ลูกติดคุกติดตะรางเป็นนักโทษที่คนทั้งหลายไม่เอาด้วยแล้ว คนที่ไปรับก็คือแม่ — พ่อแม่จึงเป็นพระพรหม เป็นอาจารย์คนแรก และเป็นพระอรหันต์ของบุตร (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **ขอขมา — จุดยุติของกรรม:** - เมื่อประมาทพลาดพลั้งล่วงเกินใครด้วยกาย วาจา ใจ ให้ไปขอขมาลาโทษ — เมื่อเขาอโหสิกรรมให้ กรรมนั้นก็ยุติลงแค่นั้น หัวใจสำคัญคือความสำนึกและการไม่ทำผิดซ้ำอีก (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - อุเบกขาบารมี — วางเฉยได้ ไม่ถือโทษโกรธแค้น ให้อภัย ทั้งต่อสิ่งที่มายั่วให้รักและยั่วให้โกรธ — เป็นบารมีที่ต้องหมั่นสั่งสมให้ยิ่งขึ้น (ที่มา: ทานบารมี)

พระภาวนาเขมคุณ (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรังสี) เตือนว่าการทำใจยามป่วย "ฝึกตอนจะตายมันช้าไป ต้องฝึกเสียตอนดี ๆ" — และเล่าว่ามีผู้ปฏิบัติที่กายปวดอยู่แต่ใจกลับเป็นสุข **ฝึกเสียตอนดี ๆ:** - การทำใจยอมรับวางเฉยต่อทุกข์ไม่ใช่ของง่าย ไม่เคยฝึกย่อมทำไม่ลง ปลงไม่ได้ — "เราจะคอยฝึกตอนจะตาย คงจะช้าไป" จึงให้ฝึกตั้งแต่ยามปกติ เช่นนั่งกรรมฐานแล้วปวดก็อย่าเพิ่งขยับ ลองดูให้เห็นว่า "ปวดเป็นอย่างหนึ่ง จิตใจที่รู้เป็นอีกอย่างหนึ่ง" (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - กายปวดแต่ใจเป็นสุข — มีจริง: ผู้ปฏิบัติบางคนสอบอารมณ์ว่า "ร่างกายมันปวดอยู่ ทำไมใจมันมีความสุข" เพราะใจกำลังอิ่มเอิบปีติในธรรม — และในพระไตรปิฎกมีหลายเรื่องที่ผู้ป่วยบรรลุธรรมขณะใกล้ตาย การดูความเจ็บความแตกดับด้วยใจสงบจึงเป็นโอกาสทองของนักปฏิบัติ (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) **อย่าให้ทุกข์กายลามถึงใจ:** - ป่วยกายแล้วถ้าใจกลุ้มใจเสียใจกระวนกระวาย ก็เป็นทุกข์สองด้าน — ซ้ำความเครียดยังตีกลับมาเบียดเบียนร่างกายให้ทรุดหนักขึ้นอีก — ต้องหัดวางเฉย มันวางยากแต่ฝึกได้ (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) **ห้ามฝนไม่ได้ แต่ทำใจรับฝนได้:** - เราห้ามฝนไม่ให้ตกไม่ได้ แต่ทำใจของเราให้ยอมรับฝนตกได้ — เช่นกัน เราห้ามความแก่ความเจ็บความตายไม่ได้ ถ้ามุ่งจะห้ามก็มีแต่ทุกข์เปล่ากับความผิดหวัง — จงหันมาใส่ใจฝึกจิตใจของตัวเอง ซึ่งเป็นสิ่งเดียวที่ทำได้จริง (ที่มา: ขันธ์ 5)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนให้นำธรรมะมาเป็นรากฐานของการดำเนินชีวิตและการงานทุกวัน โดยมองว่าธรรมะคือธรรมชาติที่แทรกอยู่ในทุกอารมณ์และทุกการกระทำ ไม่ใช่สิ่งแยกต่างหากจากโลก **กรรมฐานในชีวิตการงาน:** - ชีวิตฆราวาสส่วนใหญ่ต้องอยู่กับสังคม ครอบครัว และการงาน ไม่อาจเก็บตัวปฏิบัติได้ตลอด ท่านจึงสอนให้ "นำกรรมฐานไปปฏิบัติในชีวิตประจำวัน" สะสมวันละเล็กวันละน้อย บ่อย ๆ เนือง ๆ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - แม้ขณะทำงานก็เข้าใกล้ธรรมะได้ — "ทำงานไปเปิดฟังไปก็ยังดี" เปิดเสียงอ่านพระไตรปิฎกฟัง เพราะพระพุทธเจ้าสอนไว้ครบทุกเรื่องรวมทั้งธรรมะของฆราวาส (ที่มา: ฝึกเจริญภาวนา) **ปัญญาคือรากของการดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง:** - ขาดปัญญาก็ "ดำเนินชีวิตผิดพลาดเดือดร้อน" — คนมีปัญญาถึงจะจนก็ยังดำเนินชีวิตได้ดีได้ถูกต้อง ยังหาความสุขได้ หนทางสร้างปัญญาคือศึกษาธรรม ฟังธรรม และภาวนา (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) **ผลของการสะสมธรรมสม่ำเสมอ:** - การสะสมธรรมในชีวิตประจำวันต่อเนื่อง "นับวัน นับเดือน นับปี มันก็ทวีความเข้มแข็งของสติมากขึ้น" และน้อมผู้ปฏิบัติ "สู่ความดับทุกข์ในที่สุด" (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนให้นำกรรมฐานมาปฏิบัติในชีวิตประจำวันอย่างต่อเนื่อง — การเจริญสติเปิดกว้างทุกขณะ ไม่ต้องรอโอกาสพิเศษ และเมื่อสะสมไปเรื่อย ๆ จะเป็นเหตุปัจจัยให้ปัญญาประหารกิเลสในที่สุด **เจริญสติอย่าคอยเวลา:** - "เจริญสติอย่าไปคอยเวลา นึกขึ้นได้ก็รู้เลยในขณะนั้น" — แม้แต่ระหว่างเดินไปหาที่จงกรม ถ้าไม่เจริญสติก็ขาดช่วงแล้ว ต้องหัดเป็นผู้ระลึกได้ทันที (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - เจริญสติได้ขณะพูด ขณะฟัง (ฟังยิ่งง่ายกว่าพูด) แม้นั่งรถไปทำงาน "ตัวเราแกว่งไปแกว่งมา ไหวไปไหวมา ระลึกความรู้สึก" — รถติดก็ดูใจตัวเองว่ากำลังเร่าร้อนไหม (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - ซักผ้า อาบน้ำ กวาดถู หุงข้าว ต้มแกง นุ่งห่มเสื้อผ้า — "ให้รู้ว่าขณะนั้นเป็นเวลาของการเจริญสติได้... มันเจริญได้ทุกเวลานะ มันเป็นการเปิดประตูไว้ก่อน" (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) **ใหม่ ๆ ต้องจงใจ ฝึกมากแล้วเป็นอัตโนมัติ:** - "ถ้าไม่จงใจจะทำ ปล่อยไปเรื่อยๆ มันก็ไม่มีสติ มันไม่เกิดขึ้นเอง" — คนใหม่ต้องตั้งใจทำก่อน ตั้งสติดูลมหายใจ ดูกาย ดูใจ ส่วนผู้ฝึกมามากแล้วจะรู้สึกตัวขึ้นมาได้เองเป็นอัตโนมัติ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - วิปัสสนาทำได้แม้ขณะทำงาน อ่านเขียน คิดวางแผน — พระธรรมเป็นอกาลิโก เพียงรู้จักสลับระหว่างการระลึกรู้ปรมัตถธรรมที่กำลังปรากฏ กับการใช้จิตรู้ความหมายสมมุติบัญญัติ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) **สะสมเหตุปัจจัยแห่งปัญญา:** - "การปฏิบัติกรรมฐานการเจริญสติ เป็นการสะสมเหตุปัจจัยของปัญญา ที่จะพัฒนาระดับที่จะประหารอนุสัยกิเลส ให้ขาดสิ้นไปจากใจ" จึงเป็นไปเพื่อความดับทุกข์พ้นทุกข์ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - เจริญสติหยั่งรู้ถึงเวทนา จิต ธรรม — สบายก็รู้ ไม่สบายก็รู้ จนเห็นว่าทุกอย่างเปลี่ยนแปลงไปตามเหตุปัจจัย ละความยึดถือตัวตนได้ "นี่เป็นทางแห่งความหลุดพ้น" (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนการเจริญภาวนาในฐานะรากฐานของการพัฒนาจิต โดยเน้นว่าการที่จิตจะสงบ มีปัญญารู้แจ้ง และเข้าถึงมรรคผลนิพพานได้นั้น ล้วนขึ้นอยู่กับการฝึกสมาธิภาวนาอย่างต่อเนื่อง **การเจริญสมาธิด้วยการกำหนดลมหายใจและอิริยาบถ** - การฝึกดูลมหายใจอย่างตรงไปตรงมา "นี่ลมหายใจเข้า นี่ลมหายใจออก นี่ลมหายใจเข้ายาว ออกยาว นี่เข้าสั้น ออกสั้น" ทำให้จิตอยู่กับลมหายใจ เมื่ออยู่ไปนาน ๆ ก็เกิดสมาธิ แล้วจึงพิจารณาลึกซึ้งเข้าไปดูสภาวะรูปนามที่จะเป็นปัญญารู้แจ้ง (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - ผู้ไม่ถนัดดูลมหายใจอาจมาดูอิริยาบถแทน "นั่งอยู่ก็รู้ตัวว่านั่งอยู่ ยืนอยู่ก็รู้ตัวว่ายืนอยู่ เดินก็รู้ตัวว่าเดิน" รวมถึงนอน คู้ เหยียด เคลื่อนไหวก็รู้ตัวอยู่ หรือจะทำทั้งเดินจงกรม ยืน นั่ง สลับกันก็ได้ (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - "จิตนี่ก็เหมือนกัน เมื่อฝึกบ่อยบ่อยเข้า มันก็จะเชื่อง มันก็จะสงบอยู่กับลมหายใจ มันก็จะเกิดสมาธิขึ้นมา จิตมีสมาธิ จิตก็จะตั้งมั่น เกิดความสงบ เกิดปีติ เกิดความสุขขึ้นมา" (ที่มา: ฝึกเจริญภาวนา) **จากสมาธิสู่ปัญญารู้แจ้ง** - เมื่อสมาธิเกิดแล้ว จึงเข้าไปกำหนดดูสภาวธรรมในกายในใจ "ความไหว ความกระเพื่อม ความสั่นสะเทือนในกาย ความรู้สึกสบายไม่สบาย เข้าไปรู้ถึงจิตใจที่รับรู้ ที่รู้สึก พิจารณาเห็นความเปลี่ยนแปลง เห็นความหมดไปดับไป เกิดปัญญารู้แจ้งความเป็นจริงว่า ทุกสิ่งมันเป็นอย่างนี้เอง มันเกิดขึ้นด้วยมีเหตุมีปัจจัย ดับไปหมดเหตุปัจจัย ไม่จีรังยั่งยืน ไม่เที่ยงแท้ถาวร บังคับไม่ได้ ไม่ใช่ตัวตน" (ที่มา: ฝึกเจริญภาวนา) - การพิจารณาเวทนาและจิตอย่างต่อเนื่อง ช่วยให้เห็นว่า "เวทนาก็สักแต่ว่าเวทนา ไม่ใช่ตัวเรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา" จิตมีราคะ โทสะ โมหะ หรือปราศจากสิ่งเหล่านั้นก็กำหนดรู้ได้ทั้งสิ้น (ที่มา: ปลงสังขาร) - การปฏิบัติต้องเข้าใจทั้งอารมณ์ที่เป็นปรมัตถ์และบัญญัติ รวมถึง "ลักษณะของจิต ของสติ ต้องเข้าใจถึงความเป็นกลาง ความเหมาะสม ความถูกต้อง" เพื่อให้การปฏิบัติดำเนินไปอย่างถูกต้อง (ที่มา: จิตกับอารมณ์) **ความเพียรและอุปสรรคในการภาวนา** - การเจริญภาวนาต้องอาศัยความเพียรอย่างสม่ำเสมอ "ทำแล้วทำอีก ทำให้มาก" และเมื่อยังใหม่ต่อการปฏิบัติอาจมีนิวรณ์เข้ามาขัดขวาง "ทำไปหน่อยเดี๋ยวง่วง เดี๋ยวหลับ เดี๋ยวสัปหงก อย่างนี้มันก็ไม่รู้แจ้งสิ เพราะมันง่วง" (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - การเดินจงกรมและการนั่งภาวนาสลับกัน "ดูกาย ดูลมหายใจ ดูลึกซึ้งเข้าไปในกาย ในที่สุดก็จะเห็นแจ้งขึ้นมาได้" โดยต้องมีสติและสมาธิเป็นฐานก่อนจึงเกิดปัญญารู้แจ้ง (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - การเจริญสติสัมปชัญญะและการปรารภความเพียรเป็นสิ่งจำเป็น เพราะ "จิตใจที่จะสงบมีความสุข ไม่ทุกข์ เข้าถึงสุข สงบร่มเย็น มีปัญญารู้แจ้ง แทงตลอดในสัจจธรรม เข้าถึงมรรคผลนิพพานได้ ขึ้นอยู่กับการต้องเจริญภาวนา" (ที่มา: ฝึกเจริญภาวนา)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนว่าการปล่อยวางเป็นองค์ประกอบสำคัญของการปฏิบัติกรรมฐาน ไม่ใช่การละทิ้งโดยไม่รู้ตัว แต่ต้องเกิดจากสติและความรู้เห็นตามความเป็นจริง **การปล่อยวางต้องเกิดจากการรู้ ไม่ใช่การทิ้ง** - การวางที่ถูกต้องต้องมีสติสัมปชัญญะนำหน้า เพราะ "วางโดยไม่รู้มันก็จะกลายเป็นวางทิ้ง ทิ้งขว้าง ต้องรู้ก่อน ต้องมีความรู้เห็นความเป็นจริง ตามความเป็นจริง แล้วจิตจึงละสละวาง" (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย) **การปล่อยวางในการเจริญสติ** - เมื่อระลึกรู้ด้วยความปล่อยวาง กิเลสที่เกิดขึ้นในจิตจะ "คลายของมันเอง" โดยไม่ต้องบังคับหรือเคี่ยวเข็ญ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - เมื่อตามดูตามรู้แต่ไม่ปล่อยวาง จิตจะยิ่งติดกับกิเลส บางครั้งต้องปล่อยวางทั้งหมด เก็บใจอยู่นิ่ง ไม่วิ่งตามอารมณ์ ดุจเจ้าของบ้านที่ออกไปควบคุมฝูงชนนอกบ้านแล้วกลับเดือดร้อนตัวเอง (ที่มา: สมถะกับวิปัสสนา)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนว่าทุกข์เป็นสภาพที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ในชีวิตสังขาร แต่มีวิธีปฏิบัติที่นำไปสู่การดับทุกข์ได้จริง **ธรรมชาติของทุกข์และวงจรที่ต้องเผชิญ** - ชีวิตมนุษย์ถูกทุกข์หยั่งเอาอยู่ตลอด ทั้งจากความเกิด ความแก่ ความเจ็บ และความตาย หากไม่ปฏิบัติธรรม ไม่สร้างสติปัญญารู้แจ้ง ก็จะต้องเวียนรับทุกข์เช่นนี้ไปอีกนับไม่ถ้วน (ที่มา: ขันธ์ 5) - ความป่วยเจ็บเป็นผลของอกุศลกรรมที่ทำไว้ในอดีต ทำให้ต้องมีโรคภัยเบียดเบียนทุกข์ทรมานสังขาร สังขารมีการเปลี่ยนแปลง บีบคั้น และบังคับไม่ได้ (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - เมื่อทุกข์ทางกายเกิดขึ้น หากปล่อยให้ทุกข์ลามถึงใจก็เท่ากับทุกข์สองด้าน ใจกลุ้มใจเครียดก็จะตีกลับมาเบียดสังขารร่างกาย เป็นทุกข์เพิ่มขึ้นอีก (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - สิ่งที่รับรู้และรู้สึกอยู่ในขันธ์ทั้งหลาย ไม่ว่าจะเห็น ได้ยิน หรือคิดนึก ล้วนเปลี่ยนแปลงและบังคับไม่ได้ ไม่ใช่ตัวเรา (ที่มา: ขันธ์ 5) **การวางใจและฝึกจิตเพื่อพ้นทุกข์** - ผู้ฝึกจิตที่ดีแม้จะมีทุกข์กายอยู่จริง แต่ใจไม่ต้องทุกข์ตาม "เป็นทุกข์เฉพาะกาย ใจไม่ทุกข์ นี้มันมีสิทธิ์ที่จะทำได้" จึงควรฝึกภาวนาให้ได้ดวงตาเห็นธรรม นำตนให้พ้นทุกข์เข้าถึงบรมสุขคือพระนิพพาน (ที่มา: สมถะกับวิปัสสนา) - เมื่อมีทุกข์ให้พิจารณาทุกข์ กำหนดรู้ทุกข์ วางเฉยต่อทุกข์ รักษาจิตให้เห็นว่า "ทุกข์มันเป็นอย่างนี้เอง" สังขารมีการแตกดับ บีบคั้น และเป็นของน่าเบื่อหน่าย เมื่อจิตเบื่อหน่ายก็จะคลายกำหนัด (ที่มา: ชีวิตต้องไม่ประมาท) - พระพุทธเจ้าตรัสสอนวิชาดับทุกข์ที่สามารถดับได้ทันที โดยทรงอุปมาว่าดับได้ชั่วแค่กระพริบตา ชั่วลัดนิ้วมือ ชั่วน้ำสองสามหยดตกในกระทะร้อนจัดระเหยทันที หรือชั่วน้ำบนใบบัวเอียงเล็กน้อยกลิ้งตกได้ทันที (ที่มา: การเจริญเมตตา) **เหตุแห่งการดับทุกข์โดยสมบูรณ์** - การพ้นทุกข์พ้นวัฏสงสารต้องสิ้นกรรม ด้วยการทำลายกิเลสและตัดอาสวกิเลสให้หมดสิ้น ซึ่งต้องอาศัยวิชชาหรือปัญญาประหารอวิชชา การปฏิบัติกรรมฐานและเจริญสติเป็นการสะสมเหตุปัจจัยของปัญญาเพื่อประหารอนุสัยกิเลสให้ขาดสิ้นจากใจ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - สิ่งที่เป็นเหตุให้เกิดทุกข์ สิ่งที่ดับทุกข์ และวิธีปฏิบัติถึงความดับทุกข์ พระพุทธเจ้าตรัสรู้ได้เองด้วยพระองค์เอง แต่สำหรับสาวกสาวิกาต้องอาศัยการฟังคำสอน หากไม่ฟังก็จะทำไม่ถูก (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนว่าการน้อมรับพระรัตนตรัยเป็นสรณะอย่างแท้จริงนั้น ต้องนำไปสู่การเข้าถึงอริยสัจ ๔ ซึ่งเป็นแก่นแห่งการพ้นทุกข์โดยสมบูรณ์ **พระรัตนตรัยเป็นประตูสู่อริยสัจ** - การถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ มีจุดหมายให้ "เข้าถึงอริยสัจให้ได้ ความจริงอันประเสริฐสี่ประการ" ซึ่งพระพุทธเจ้าตรัสว่าเป็น "ที่พึ่งอันเกษม เป็นที่พึ่งอันสูงสุด" (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย) - "ผู้ใดอาศัยที่พึ่งนี้แล้วย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้" (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย) **กิจที่ถูกต้องต่อทุกข์** - ทุกข์ต้อง "กำหนดรู้" ไม่ใช่ทำลาย หลักปฏิบัติคือ "กำหนดรู้ทุกข์ ไม่ทำลายทุกข์ วางเฉยต่อทุกข์ สาวไปถึงเหตุ" (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย) - ทุกข์ในอริยสัจนั้นคือ "ขันธ์ห้า คือรูป นาม กาย ใจ เป็นก้อนทุกข์" และเหตุแห่งทุกข์นั้นต้องละ (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนว่าสติปัฏฐาน ๔ คือแก่นแห่งที่พึ่งอันแท้จริงของชีวิต ทั้งในแง่หลักธรรมและการปฏิบัติในชีวิตประจำวัน **สติปัฏฐาน ๔ คือที่พึ่งแห่งตน** - พระพุทธองค์ตรัสว่า "ภิกษุใดเป็นผู้ใคร่ในการศึกษาสติปัฏฐานสี่เหล่านี้อยู่ ภิกษุนั้นจะเป็นผู้ประเสริฐสุด" แสดงถึงความสำคัญสูงสุดของสติปัฏฐาน ๔ (ที่มา: ปลงสังขาร) - พระองค์ตรัสให้พึ่งตน คือมีตนเป็นเกาะมีตนเป็นสรณะ "มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นสรณะ อยู่เถิด" และทรงชี้ว่าการมีตนเป็นเกาะเป็นสรณะ มีธรรมเป็นเกาะเป็นสรณะนั้น ก็คือการมีสติปัฏฐานสี่ การกำหนดพิจารณากายในกาย (ที่มา: ปลงสังขาร) **การพิจารณาเวทนา จิต และธรรมในธรรม** - พิจารณาเวทนาอย่างต่อเนื่องเพื่อให้เห็นว่า "เวทนาก็สักแต่ว่าเวทนา ไม่ใช่ตัวเรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา" (ที่มา: ปลงสังขาร) - การพิจารณาเห็นจิตในจิตนั้น ให้รู้ชัดทุกภาวะ ได้แก่ "จิตมีราคะขึ้นมาก็รู้ จิตปราศจากราคะก็รู้ จิตมีโทสะอยู่ก็รู้ จิตปราศจากโทสะอยู่ก็รู้ จิตมีโมหะอยู่ก็รู้ จิตปราศจากโมหะอยู่ก็รู้ จิตหดหู่ จิตฟุ้งซ่านกำหนดอยู่" (ที่มา: ปลงสังขาร) - ธรรมานุปัสสนาคือการพิจารณาธรรมในธรรมอยู่เนืองเนือง เมื่อราคะหรือโทสะเกิดขึ้นในใจ ให้กำหนดรู้และพิจารณาว่าจะละได้อย่างไร (ที่มา: ปลงสังขาร) **การปฏิบัติสติปัฏฐาน ๔ ในชีวิตประจำวัน** - สอนให้นำกรรมฐานปฏิบัติในชีวิตประจำวัน ด้วยการ "ระลึกใส่ใจ พิจารณาสังเกต ทุกอิริยาบถ" ไม่จำกัดเฉพาะเวลานั่งสมาธิ (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต) - เน้นว่าการเจริญสติไม่ต้องรอเวลา "นึกขึ้นได้ก็รู้เลยในขณะนั้น ระลึกใส่ใจในขณะนั้น ไม่ใช่คอยเวลา" เพราะต้องฝึกให้ "เป็นผู้ระลึกได้ทันที" (ที่มา: กรรมฐานกับการดำเนินชีวิต)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนเรื่องกรรมและผลของกรรมไว้ครอบคลุมทั้งนิยามของกรรม ความหลีกเลี่ยงผลกรรมไม่ได้ และการนำหลักกรรมมาใช้ในชีวิต ดังนี้ **นิยามและประเภทของกรรม** - กรรมคือเจตนาที่กระทำไว้ แบ่งเป็นกรรมดี (กุศลกรรม) และกรรมชั่ว (อกุศลกรรม) ความสูญเสีย ภัยพิบัติ และอุบัติเหตุล้วนเป็นผลของบาป ผู้ที่เชื่อเช่นนี้เรียกว่ามี "วิปากสัทธา" และที่คนเกิดมาไม่เหมือนกัน ทั้งรูปร่างและฐานะ ก็เพราะทำกรรมมาไม่เหมือนกัน (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - การกระทำมีสามทาง ได้แก่ กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ล้วนประกอบด้วยเจตนาคือความจงใจ เช่น ถ้ามีความจงใจในการฆ่าสัตว์หรือลักทรัพย์ ก็เป็นกายทุจริต (ที่มา: การเจริญมรณานุสติ) - พระพุทธเจ้าทรงพิจารณาในปัจฉิมยามว่าชีวิตที่เกิดมาแก่ เจ็บ ตายนั้น มีกรรมและการกระทำกรรมเป็นเหตุเป็นปัจจัย (ที่มา: ทานบารมี) **ความหลีกเลี่ยงผลกรรมไม่ได้** - กรรมบันดาลให้ถึงเวลาต้องรับผล ไม่ว่าจะหลบอยู่ในบ้าน ในถ้ำ บนอากาศ หรือในน้ำ ดังอุปมาหลังคาทับตายในบ้าน และรถพุ่งเข้าร้านทั้งที่ไม่ได้ไปไหน (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - ถึงเวลากรรมจะส่งผล ต่อให้ไปอยู่ที่ไหนก็หนีไม่พ้น การถูกโกง ถูกแกล้ง ถูกใส่ร้าย ล้วนเป็นวิบากกรรม คือผลของบาปที่ตนเองทำไว้ในอดีต (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - "ความดี บุญกุศล กรรมดี ไม่เคยลืมเจ้าของได้เลย มันต้องให้ผลอย่างแน่นอน" เป็นกฎธรรมชาติ ดังอุปมาฝนตกแดดออก และเตะฟุตบอลเข้าฝาผนังย่อมกระดอนกลับ (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **การนำหลักกรรมมาใช้ดับความโกรธ** - "สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของของตน" ผู้ที่ทำไม่ดีกับเราก็คือทำบาปไว้ และจะต้องรับผลของกรรมนั้นเอง ทุกชีวิตมีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์และเป็นทายาทรับผลกรรมที่ทำไว้ จึงไม่ต้องไปโกรธใคร (ที่มา: การเจริญเมตตา)

หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี สอนเรื่องการทำบุญให้ทานว่าเป็นสิ่งที่มีผลจริงตามหลักพุทธศาสนา และการให้ทานด้วยจิตใจที่เต็มใจยิ่งย่อมก่อให้เกิดบุญกุศลมากกว่าการให้ด้วยความจำใจ **ทานมีผลจริง — ความเห็นถูกและความเห็นผิด** - การให้ทาน บริจาคทาน ทำบุญใส่บาตร "มีผลหรือไม่มีผล เป็นการให้ไปแบบเสียเปล่าไม่มีผลเกิดขึ้น หรือว่ามีผล" เป็นคำถามที่ต้องพิจารณาให้ถูกต้อง (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - "ถ้ามีความเห็นว่าให้ทานไม่มีผล สูญเปล่า เสียเปล่า เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นความเห็นผิด" ส่วน "การบูชามีผล หมายถึงว่าผลเป็นบุญ ให้ผลเป็นความสุข" และผู้ที่เห็นเช่นนี้ "เป็นสัมมาทิฏฐิเป็นความเห็นถูก" (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - ผู้ที่เชื่อว่าเกิดมาเป็นคนรวยเพราะผลของบุญจากการให้ทาน และยากจนเพราะไม่ได้ให้ทานไว้ ถือว่ามีวิปากสัทธา คือเชื่อในผลของบุญและบาป (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **ระดับของทาน — จากสามัญสู่ปรมัตถ์** - การบำเพ็ญทานธรรมดา ด้วยการสละบริจาคทรัพย์ต่าง ๆ เพื่อปรารถนาความพ้นทุกข์ จัดเป็นทานบารมี (ที่มา: ทานบารมี) - การสละอวัยวะเป็นทาน เช่น พระโพธิสัตว์ควักดวงตาบริจาคให้คนตาบอด หรือในปัจจุบัน "การสละเลือด บริจาคเลือด ก็ถือว่าเป็นทานอุปบารมี" ซึ่ง "เป็นการให้ยากกว่าวัตถุทานภายนอก" (ที่มา: ทานบารมี) - ระดับสูงสุดคือทานปรมัตถบารมี ซึ่งพระโพธิสัตว์ "ต้องเข้าถึงปรมัตถบารมี ทานปรมัตถบารมี สละชีวิตได้" (ที่มา: ทานบารมี) **คุณภาพของจิตใจขณะให้ทาน** - การให้ทานด้วยความจำใจนั้น "บุญก็น้อย เพราะใจมันไม่ไป แต่ทำด้วยความเหตุการณ์บังคับ" (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - แต่หากมีศรัทธา ก็จะ "มีใจเอง คิดเอง ทำเองเป็นไป ก็ได้สั่งสมบุญกุศลได้เยอะ" (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก)

หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี สอนเรื่องนิพพานในฐานะจุดหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรม โดยเน้นว่าทางแห่งนิพพานคือการเห็นแจ้งในไตรลักษณ์ด้วยปัญญา ไม่ใช่เพียงความเชื่อหรือความรู้จากการได้ยินได้ฟัง **ทางแห่งนิพพานคือการเห็นไตรลักษณ์ด้วยปัญญา** - เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นว่าสังขารทั้งหลายมีสภาพไม่เที่ยง เขาย่อมเบื่อหน่ายในสิ่งที่ตนหลง "นั่นแหละเป็นทางแห่งพระนิพพาน อันเป็นธรรมหมดจด" (ที่มา: จิตกับอารมณ์) - เมื่อพิจารณาเห็นว่าสังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ หรือเห็นว่าธรรมทั้งหลายเป็นอนัตตา ย่อมเบื่อหน่ายในสิ่งที่ตนหลง "นั่นแหละเป็นทางแห่งพระนิพพาน อันเป็นธรรมหมดจด" เช่นกัน (ที่มา: จิตกับอารมณ์) **ติลักขณาทิคาถา: บทพระธรรมที่พาสู่นิพพาน** - ในพุทธประวัติ พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่พระเจ้าสุทโธทนะด้วยบทพระธรรมสามบท ซึ่งเป็นพุทธพจน์ว่า "สัพเพ สังขารา อะนิจจาติ ยะทา ปัญญายะ ปัสสะติ อะถะ นิพพินทะติ ทุกเข เอสะ มัคโค วิสุทธิยา" จนพระเจ้าสุทโธทนะบรรลุเป็นพระอรหันต์ (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - บทพระธรรมสามบทนี้สอนว่าหากสามารถเข้าไปรู้เห็นสังขารว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ หรือเห็นอนัตตาของธรรมทั้งหลาย จะเกิดความเบื่อหน่าย เมื่อจิตเบื่อหน่ายก็คลายกำหนัด เมื่อคลายกำหนัดก็หลุดพ้นจากอาสวกิเลส (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **การปฏิบัติเพื่อเข้าถึงนิพพาน** - เพื่อจะเข้าไปเห็นไตรลักษณ์ได้นั้น ต้องเจริญสติเข้าไปหยั่ง ระลึกรู้ในกายในใจ ให้ตรงต่อรูปนามขันธ์ห้า (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) - นิพพานคืออมตธรรม เป็นธรรมที่ไม่ตาย ผู้ไม่ประมาท คือผู้มีสติอยู่เสมอและปฏิบัติธรรม ชื่อว่าไม่ตาย และมีโอกาสเข้าถึงอมตธรรมคือนิพพานได้ (ที่มา: ปลงสังขาร)

หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี ได้อธิบายพรหมวิหาร ๔ ผ่านพุทธพจน์ที่ตรัสเปรียบบิดามารดาว่าเป็นพระพรหมของบุตร เพราะเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมของพรหม **พ่อแม่คือพระพรหมของบุตร** - พระพุทธเจ้าตรัสว่า "พ่อแม่เป็นพระพรหมของบุตร" เปรียบเทียบเป็นพระพรหม เพราะพรหมคือผู้มีคุณธรรมสี่ประการ และพ่อแม่ก็ปรารถนาดีต่อลูกในแบบเดียวกัน (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก) **คุณธรรมของพรหม: เมตตาและกรุณา** - เมตตา คือ "ความรักความปรารถนาดี" ดังที่พ่อแม่ปรารถนาดีต่อลูก ส่วนกรุณา คือความสงสาร "ช่วยเหลือ เกื้อกูล ดูแล" (ที่มา: ได้ในสิ่งที่หายากในโลก)

หลวงพ่อสุรศักดิ์ เขมรํสี สอนว่าชีวิตนี้ประกอบด้วยขันธ์ห้า ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ และสิ่งที่เรียกว่า "ตัวเรา" นั้นแท้จริงเป็นเพียงสมมติ ไม่ใช่ตัวตนที่ควรยึดถือ **ขันธ์ห้าไม่ใช่ตัวเรา** - จิตวิญญาณที่รับรู้ขณะนี้ ไม่ใช่ตัวเรา ต้องละความยึดถือให้หมด จิตที่ยังยึด ยังเอา ยังหนัก ยิ่งเอา ยิ่งหนัก ยิ่งยึดยิ่งหนัก หนักอกหนักใจ เพราะจิตเราไปยึดถือ (ที่มา: ขันธ์ 5) **สักกายทิฏฐิ — การยึดขันธ์ห้ายี่สิบประการ** - การยึดถือขันธ์ห้ามีสี่ประการ คือยึดว่าเป็นตัวเรา เป็นของเรา อยู่ในเรา และมีเรามาอยู่ในขันธ์ห้า สี่คูณห้าเป็นยี่สิบประการ เรียกว่า สักกายทิฏฐิ ต้องละให้ได้แล้วก็หลุดพ้น (ที่มา: ขันธ์ 5) **กำหนดพิจารณาขันธ์เพื่อละความเห็นผิด** - รู้แบบสมมุติว่าเป็นตัวเรา เป็นสัตว์เป็นบุคคล แต่เนื้อแท้ของชีวิตเป็นรูป เป็นนาม เป็นขันธ์ห้า เป็นสภาวะ ผู้ใดเข้าไปกำหนดพิจารณาในขันธ์ให้เห็นตามความเป็นจริง จะได้ละความเห็นผิดยึดผิด (ที่มา: ฝึกเจริญภาวนา) - ทุกข์คือขันธ์ห้า คือรูป นาม กาย ใจ เป็นก้อนทุกข์ กำหนดรู้ทุกข์ ไม่ทำลายทุกข์ วางเฉยต่อทุกข์ (ที่มา: ที่พึ่งอันสูงสุดคือพระรัตนตรัย)

พระราชภาวนาวชิรญาณ วิ. (สุรศักดิ์ เขมรํสี) สอนให้เห็นความสำคัญของศีล ๕ ในฐานะรากฐานของชีวิตที่ดีงาม ทั้งในแง่ผลที่ได้รับและในแง่ข้อที่ต้องละเว้น โดยเชื่อมโยงกับการรักษาศีลที่สูงขึ้นและการภาวนาเป็นขั้นต่อไป **อานิสงส์ของศีล ๕** - ผู้รักษาศีล ๕ ได้รับอานิสงส์ห้าประการ ได้แก่ หนึ่งประสบโภคทรัพย์ใหญ่ สองเกียรติศัพท์อันงามระบือไปไกล สามเข้าสู่บริษัทใดใดก็ไม่เก้อเขิน สี่ไม่หลงทำกาละ ห้าตายแล้วไปสุคติ (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - ศีล ๕ เป็นพื้นฐานให้ได้เกิดเป็นมนุษย์ ผู้ที่มีศีลอย่างน้อยศีล ๕ จะไม่เกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน ไม่เกิดเป็นสัตว์นรกหรืออสุรกาย (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - ศีลแปดซึ่งยากกว่าศีล ๕ มีผลสูงกว่า แม้รักษาศีลอุโบสถเพียงครึ่งวันก็ยังส่งผลให้เป็นเทวดาได้ ดังที่มีตัวอย่างในคัมภีร์ว่าผู้ถือศีลอุโบสถแค่ครึ่งวันได้เป็นรุกขเทวดา (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) **ข้อปฏิบัติและโทษของการละเมิดศีล** - ศีล ๕ มีห้าข้อคือ เว้นฆ่าสัตว์ เว้นลักทรัพย์ เว้นประพฤติผิดในกาม เว้นโกหก เว้นดื่มสุราเมรัย รวมถึงยาเสพติดด้วย (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา) - ผู้ที่เมาสุราเมื่อตายไปจะตกนรก พ้นจากนรกแล้วก็เกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน และเมื่อมาเกิดเป็นมนุษย์ก็ยังได้รับผลกรรมที่เหลือ ดังที่ท่านอธิบายไว้ว่า "เศษของกรรมจากเมา ยังส่งมาเป็นมนุษย์เป็นคนบ้าอีก" (ที่มา: ทาน ศีล ภาวนา)