📿 พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้จัดการความกังวลฟุ้งซ่านด้วยการเจริญสติเข้าไปดู หยุด และสังเกตใจของตัวเองอยู่ตลอดเวลา ควบคู่กับความขยันหมั่นเพียรแก้ไขตัวเอง **เจริญสติเข้าไปดูความกังวล:** - ให้ถามตัวเองว่าสติของเราพลั้งเผลอได้อย่างไร จิตใจมีความกังวลฟุ้งซ่านได้อย่างไร — ต้องเจริญสติเข้าไปหยุด เข้าไปดับ เข้าไปสังเกต จนแยกได้ ตามดูได้ รู้เห็นตามความเป็นจริง แล้วค่อยละ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้21) - แต่ละวันให้หมั่นสำรวจ — ใจของเราเกิดกิเลสกี่เที่ยว ใจส่งออกไปภายนอกกี่เรื่อง ติดขัดอะไรก็รีบแก้ไข หมั่นพร่ำสอนตัวเราอยู่ตลอดเวลา (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้54) **ลมหายใจคือฐาน:** - สร้างความรู้สึกรับรู้การหายใจเข้าออกให้ต่อเนื่อง ให้เชื่อมโยงกัน แม้สักนิดก็ยังดีกว่าไม่ได้ทำ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้69) **การงานคือการปฏิบัติ:** - เอาการงานเป็นการปฏิบัติ ทำงานไปด้วยใจรับรู้ไปด้วย มีความสุข ละความเกียจคร้านไปด้วย (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้83) - ละความเกียจคร้าน สร้างความขยัน ความรับผิดชอบ จัดระเบียบกายวาจาใจให้เรียบร้อย — อยู่คนเดียวก็สุข อยู่หลายคนก็สุข (ที่มา: ตามความเป็นจริง46)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้สู้ความฟุ้งซ่านด้วยการเจริญสติตั้งแต่ตื่นนอนยังไม่ลุกจากที่ และเล่าประสบการณ์ "ตามดูใจ 9 วัน 9 คืน" ที่ใช้การลงมือทำสู้ความง่วงและนิวรณ์ **เริ่มตั้งแต่ตื่นนอน:** - ตื่นเช้ายังไม่ลุกจากที่ ให้สร้างความรู้ตัวก่อน — สูดลมหายใจเข้ายาวๆ ลึกๆ ผ่อนออกยาวๆ สัก 2-3 เที่ยว กายจะสบายขึ้น ใจสงบตั้งมั่นขึ้น ฝึกให้เคยชินตั้งแต่ตื่นจนหลับ เป็นอัตโนมัติ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 3) - ตื่นขึ้นมารู้ลมหายใจเข้าออก แล้วลึกลงไปรู้ความปกติของใจ — จะลุก จะก้าว จะเดิน จะคิด ให้ใจรับรู้ ใจถึงจะสงบปกติ (ที่มา: ตามความเป็นจริง25) **เจริญสติเข้าไปดูความฟุ้ง:** - ถามตัวเองว่าสติของเราพลั้งเผลอได้อย่างไร ใจกังวลฟุ้งซ่านได้อย่างไร — ต้องเจริญสติเข้าไปหยุด เข้าไปดับ เข้าไปสังเกต จนแยกได้ตามดูได้ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้21) - ใจกังวลฟุ้งซ่านมากๆ เหมือน "กายทิพย์มันแตก" ถ้าควบคุมไม่ได้ ให้น้อมใจเข้าไปในกองบุญกองกุศลเป็นที่พึ่งพิงอาศัยก่อน (ที่มา: ตามความเป็นจริง56) **สู้ด้วยการลงมือทำ:** - ท่านเล่าประสบการณ์ตามดูใจ 9 วัน 9 คืนไม่นอน — พอสติจะพลั้งเผลอ ลุกขึ้นอาบน้ำ เดิน ปัดกวาดถูศาลาจนเป็นมันเงา ละนิวรณ์ละความเกียจคร้านด้วยการกระทำ มันเกิดเมื่อไหร่ดับเมื่อนั้น (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้10)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ให้สูตรตรงไปตรงมา — ดับความโกรธด้วยการ "ทำสิ่งตรงกันข้ามกับกิเลส" คือให้อภัยทาน อโหสิกรรม และดับตั้งแต่ต้นเหตุก่อนมันออกทางกายวาจา **ทำสิ่งตรงข้ามกับกิเลส:** - ใจเกิดความโกรธ ก็พยายามดับด้วยการให้อภัยทาน อโหสิกรรม มองโลกในทางที่ดี — ทำในสิ่งตรงกันข้ามกับกิเลส แล้วขัดเกลาไปเรื่อยๆ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้16) - เจริญสติเข้าไปหาเหตุหาผล แล้วเจริญพรหมวิหารเข้าไปทดแทน — ความอยากดับด้วยการให้ ความโกรธดับด้วยเมตตาและอภัย (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้16) **ดับตั้งแต่ต้นเหตุ:** - ใจเกิดความโกรธ เราพยายามดับตั้งแต่ต้นเหตุ ตั้งแต่เริ่มก่อตัว ไม่ให้ออกทางกายทางวาจา — ถ้าจะออกก็ใช้ปัญญาหลบหลีก นี่คือ "ตบะ" ความอดทนอดกลั้นที่ปรับปรุงใจอยู่ตลอดเวลา (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 18) - ทุกเช้าตื่นมาให้สำรวจ: ใจเรามีความโลภ ความโกรธ ความทะเยอทะยานอยาก ความเศร้าหมองอย่างไร — รีบแก้ไข ได้บ้างไม่ได้บ้างก็รีบแก้ อย่าปล่อยเวลาทิ้ง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้38) - ฝึกจนรู้จักละ รู้จักดับ รู้จักหยุด รู้จักให้อภัย — จัดระเบียบความคิดและอารมณ์ตั้งแต่กาย วาจา ถึงใจ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้72)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ให้หลักที่เรียบง่ายสำหรับคนผิดหวัง — "ล้มแล้วลุกขึ้นมาใหม่ แก้ไขใหม่" และฝึกใจจนเห็นความจริงของอารมณ์ว่าไม่มีสาระแก่นสารให้ยึด **ล้มแล้วลุกขึ้นใหม่:** - ล้มแล้วลุกขึ้นมาใหม่ แก้ไขใหม่ ไม่มีอะไรมากหรอกถ้ารู้จักวิธี — เพียงขัดเกลากิเลสออกจากใจ แต่การขัดเกลานี่แหละยาก เพราะสะสมมานาน ต้องเป็นคนมีความเพียรและเสียสละ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้54) - ปรับปรุงตัวเองอยู่ตลอดเวลา "บอกตัวเองให้ได้ ใช้ตัวเองให้เป็น" — ถ้าสอนตัวเองไม่ได้ จะไปเที่ยวให้คนอื่นสอนก็เสียเวลาเปล่า (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้29) **ฝึกจนใจคลายจากอารมณ์:** - ตามทำความเข้าใจ ชี้เหตุชี้ผล ให้ใจมองเห็นความเป็นจริงทุกเรื่อง จนใจเกิดความเบื่อหน่ายในความคิดในอารมณ์ — เห็นว่าไม่มีสาระแก่นสารอะไร แล้วจึงอยู่อุเบกขาได้ กิเลสเกิดที่ใจเมื่อไหร่ก็ใช้สติปัญญาเป็นตัวละตัวดับ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้14) - ถ้าไม่รู้จักแก้ไขตัวเรา อยู่คนเดียวก็ทุกข์ อยู่หลายคนก็ทุกข์ — แม้แต่ตัวเรายังรับผิดชอบตัวเองไม่ได้ จะไปให้คนอื่นรับผิดชอบใจเราได้อย่างไร (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้94)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ชี้ความจริงที่อยู่ตรงหน้าทุกวัน — "ไม่ได้พลัดพรากจากกันตอนเป็น ก็ต้องได้พลัดพรากจากกันตอนตาย" สิ่งที่ทำได้คือใช้เวลาที่เหลือเจริญสติและอยู่ในกองบุญกุศล **พลัดพรากคือกฎ ไม่ใช่ข้อยกเว้น:** - อยู่ด้วยกันก็ให้มีความสุข แต่ถึงวาระก็ต้องพลัดพรากจากกัน — "ไม่ได้พลัดพรากจากกันตอนเป็น ก็ต้องได้พลัดพรากจากกันตอนตาย เพราะเป็นกฎของไตรลักษณ์" หลวงพ่อเองช่วยงานฌาปนกิจสงเคราะห์ รับโลงศพแทบทุกวัน วันละ 2-3 โลง บางวันถึง 5-7 โลง (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 31) - วันเดือนผ่านไปเร็วไว — ขณะยังมีลมหายใจ ให้พยายามดูรู้เห็นความเกิดความดับของใจ รอบรู้ในกองสังขารและโลกธรรม เพราะหมดลมหายใจแล้วต่างคนต่างไปตามวิบากที่สร้างมา (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้91) **สิ่งที่ผู้ยังอยู่ทำได้:** - ล้มแล้วก็ลุกขึ้นมาใหม่ แก้ไขปรับปรุงตัวเราใหม่ไปจนกว่าจะหมดลมหายใจ — ตราบใดที่ยังละความเกิดคลายความหลงไม่ได้ ก็ขอให้อยู่ในกองบุญกองกุศลเอาไว้ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้49) - เมื่อใจว้าวุ่นกับการสูญเสีย ให้กลับมาสร้างความรู้สึกรับรู้ลมหายใจเข้าออกให้ชัดเจนต่อเนื่อง ทำใจให้โล่ง สมองให้โปร่ง — "อยู่หลายคนก็เหมือนกับอยู่คนเดียว" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้49)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้ "ตายอย่างมีศักดิ์ศรีของการเกิดมาเป็นมนุษย์ — ตายด้วยสติ ไม่ตายด้วยความหลง" และพูดจากประสบการณ์จริงของท่านเองที่ความตายจ่ออยู่ทุกขณะ **ตายอย่างมีศักดิ์ศรีของมนุษย์:** - คนเราเกิดมาเท่าไหร่ก็ตายหมด ไม่ตายช้าก็ตายเร็ว — แต่ขอให้ตายอย่างมีศักดิ์ศรีของการเกิดมาเป็นมนุษย์ ไม่ตายด้วยความหลง ไม่ตายด้วยอำนาจของกิเลส ให้ตายด้วยสติ ด้วยปัญญารู้แจ้งเห็นจริงเสียก่อน (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 25) - เกิดมาก็นำความตายมาตั้งแต่เกิด มีการเกิดการดับทั้งทางกายเนื้อและทางจิตวิญญาณ — พอพูดเรื่องความตายคนมักไม่อยากฟัง พากันกลัว แต่หลักธรรมให้ทำความเข้าใจรู้เห็นตามความเป็นจริง ถึงวาระเวลาก็ไป ไม่ถึงวาระเราก็ไม่ได้ไป (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 18) **ประจักษ์พยานจากตัวท่านเอง:** - ความตายไม่เลือกกาลเวลา แม้แต่ตัวหลวงพ่อเอง — ท่านเล่าว่าเพิ่งออกจากโรงพยาบาล อยู่ ๆ สมองก็ดับวูบลงไปเฉย ๆ ความตายจ่ออยู่ตลอดเวลา — "สำหรับหลวงพ่อไม่มีปัญหาแล้ว อยู่ก็ให้มีความสุข ไปก็มีความสุข" ขณะยังมีลมหายใจก็ยังประโยชน์ให้เต็มที่เท่าที่กำลังกายจะเอื้ออำนวย (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 15) **ขณะยังอยู่ร่วมกัน:** - เราได้สร้างบุญร่วมกันมาจึงได้มาอยู่ร่วมกัน อีกไม่นานก็ต้องพลัดพราก — ขณะที่ยังมีลมหายใจอยู่ร่วมกัน อะไรเป็นบุญเป็นประโยชน์ให้รีบทำ อะไรไม่ดีให้รีบแก้ไข อย่าไปโทษคนอื่น จงแก้ไขปรับปรุงตัวเราอยู่ตลอดเวลา (ที่มา: ตามความเป็นจริง19)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ให้สูตรปฏิบัติชัดเจน — "ทำในสิ่งตรงกันข้ามกับกิเลส" ใจเกิดโกรธก็ดับด้วยอภัยทานอโหสิกรรม และเตือนว่าความโกรธเก่าไม่ยอมแพ้ง่าย ต้องอาศัยสติที่ฝึกต่อเนื่อง **ทำในสิ่งตรงกันข้ามกับกิเลส:** - ใจเกิดความอยากความโลภ ก็ดับด้วยการให้ การเอาออก การคลาย — ใจเกิดความโกรธ ก็ดับด้วยการให้อภัยทาน อโหสิกรรม มองโลกในทางที่ดี — เจริญสติเข้าไปหาเหตุผล แล้วเจริญพรหมวิหารเข้าไปทดแทน ขัดเกลาไปจนใจเป็นอิสระ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้16) - ความคิดเก่า ปัญญาเก่า "เขาไม่ยอมแพ้ง่าย ๆ เขาหาเหตุหาผลมาปิดบังอำพรางตัวเอง" — กำลังสติความรู้ตัวของเราจึงต้องมีเพียงพอ ท่านจึงให้เจริญสติควบคู่กับเจริญพรหมวิหารเสมอ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้83) - กิเลสปิดกั้นใจมาหลายภพหลายชาติหลายกัปหลายกัลป์ — จะแก้ให้เสร็จในวันสองวันสามวันย่อมไม่ได้ ต้องคอยสร้างสมบุญบารมี ฝึกดับฝึกละไปเรื่อย ๆ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้58) **อยู่ร่วมกันอย่างคนกิเลสเบา:** - เอาใจเขามาใส่ใจเรา มีอะไรช่วยกันทำ ผิดพลาดก็แก้ไขใหม่ ตักเตือนบอกกล่าวกันได้ — อย่าเอาทิฏฐิมานะอัตตาเข้าห้ำหั่นกัน นั่นเป็นทางของคนกิเลสหนา (ที่มา: ตามความเป็นจริง67) - ผู้ที่เคยให้ทานมาก่อนย่อมปล่อยวางได้เร็วได้ไว — เพราะใจเคยฝึกคลายออก เคยชินกับการ "มีแต่ให้" การให้อภัยจึงง่ายขึ้นตามกำลังทานที่สั่งสม (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้10)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ย้ำประโยคเดียวซ้ำ ๆ ว่า "อยู่คนเดียวก็มีความสุข อยู่หลายคนก็มีความสุข" — เพราะความสุขไม่ได้ขึ้นกับว่ามีใครอยู่ด้วย แต่ขึ้นกับการแก้ปัญหาจากภายในใจเราเอง **สุขไม่ขึ้นกับว่ามีใครอยู่ด้วย:** - อยู่มากก็ไม่มีปัญหา อยู่น้อยก็ไม่มีปัญหา อยู่คนเดียวก็ไม่มีปัญหา — "ถ้าเรารู้จักแก้ปัญหาจากภายในของเราให้ได้" จัดระเบียบกายวาจาใจให้เรียบร้อย เอาใจเขามาใส่ใจเรา ก็อยู่ด้วยกันอย่างสงบสุข (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 23) - ผู้ฝักใฝ่ในแนวทางปฏิบัติ — อยู่คนเดียวก็รู้กายรู้ใจของเรา อยู่หลายคนก็ดูกายดูใจของเรา อยู่กับส่วนรวมก็ทำหน้าที่ของเรา — เราต่างมาจากคนละทิศละทาง ที่ได้มาอยู่ร่วมกันก็เพราะสร้างบุญร่วมกันมา (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 26) **ตัวการที่แท้คือความเกียจคร้าน ไม่ใช่ความโดดเดี่ยว:** - สิ่งที่ทำให้อยู่ที่ไหนก็ลำบากไม่ใช่การไร้เพื่อน แต่คือความเกียจคร้าน — งอมืองอเท้า ทำอะไรไม่เป็น "อยู่คนเดียวก็ลำบาก อยู่หลายคนก็ลำบาก" — ถ้ามีความขยันหมั่นเพียร บอกตัวเองให้ได้ ใช้ตัวเองให้เป็น รู้จักแก้ไขปรับปรุง อยู่ที่ไหนก็มีแต่ความสุข (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้69) - ละความเกียจคร้าน สร้างความขยัน สร้างความรับผิดชอบทั้งต่อตัวเองและส่วนรวม — แล้ว "อยู่คนเดียวก็มีความสุข อยู่หลายคนก็มีความสุข" (ที่มา: ตามความเป็นจริง46)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร มีประโยคประจำตัวที่ย้ำซ้ำทุกครั้งที่ใครล้ม — "ล้มแล้วลุกขึ้นมาใหม่ แก้ไขใหม่ ปรับปรุงตัวเราใหม่" — เพราะไม่มีใครแก้ชีวิตแทนเราได้ **ล้มแล้วลุกขึ้นมาใหม่:** - ล้มแล้วลุกขึ้นมาใหม่ แก้ไขใหม่ ปรับปรุงตัวเราใหม่ — ถึงยังเดินไม่ถึงจุดหมายปลายทาง ก็ค่อยเดินค่อยเป็นค่อยไป อย่าเกียจคร้าน — ความขยันหมั่นเพียรทั้งภายนอกภายในและความรับผิดชอบนี่แหละคือตบะบารมีอย่างยิ่ง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้21) - การขัดเกลากิเลสมันยากเพราะสะสมมานาน — "การพูดมันง่าย การลงมือทำจริงต้องเป็นบุคคลที่มีความเพียร มีความเสียสละ" รู้วิธีรู้แนวทางแล้ว เหลือแค่ลงมือ ล้มก็ลุกใหม่ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้54) **บอกตัวเองให้ได้ ใช้ตัวเองให้เป็น:** - ถ้าสอนตัวเองไม่ได้ ใช้ตัวเองไม่เป็น แล้วไปเที่ยวให้คนอื่นเขาสอน ก็ไปไม่ถึงไหน เสียเวลาเปล่า — ไม่มีใครแก้ไขชีวิตให้เราได้นอกจากตัวเรา อย่าไปโทษคนโน้นคนนี้ จงแก้ไขตัวเรา ขนาบตัวเรา ทุกอย่างอยู่ที่ตัวเราหมด (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้41) **เสบียงเดินทางของกำลังใจ:** - อย่าทิ้งการทำบุญให้ทาน ความเสียสละ และการเจริญพรหมวิหาร — สิ่งเหล่านี้คือตบะบารมี เป็น "ข้าวพกข้าวห่อ" เสบียงที่จะพาเราเดินไปถึงจุดหมายปลายทาง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้17)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนด้วยร่างที่ป่วยหนักของท่านเอง — ฉีดยาทุกวันแต่ยังยังประโยชน์เต็มกำลัง — "เตรียมพร้อมที่จะอยู่ เตรียมพร้อมที่จะไป อยู่ก็มีความสุข ไปก็มีความสุข" **เตรียมพร้อมตลอดเวลา:** - ความเกิดแก่เจ็บตายมีกันทุกคนทุกวัน โรคภัยไข้เจ็บเบียดเบียนทุกวัน — เราจึงต้องเป็นบุคคลที่เตรียมพร้อมอยู่ตลอดเวลา "อยู่ก็มีความสุข ไปก็มีความสุข" มีโอกาสก็รีบตักตวงสร้างบุญกุศลความดีในกายก้อนนี้ ขณะที่ยังมีลมหายใจ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 36) - ท่านทำให้ดูด้วยตัวเอง — สภาพร่างกายป่วยหนักต้องทานยาฉีดยาทุกวัน "เหมือนกับผลไม้ฉุ" แต่ยังประคองร่างกายเพื่อยังประโยชน์ให้ทุกคนให้มากที่สุดเท่าที่ร่างกายจะอำนวย — ไม่ลำบากใจเลย "เพราะว่าเราเตรียมพร้อมมาดี" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 37) **มุมมองต่อโรคระบาด — โรคชำระ:** - ท่านเรียกโรคระบาดว่า "โรคกรรม โรคชำระ" ที่มาเยือนทั่วโลกไม่เว้นราชายาจก — ถ้าไม่มีวิบากกรรมต่อกัน นั่งหันหลังให้กันอยู่ก็ไม่เป็นไร มีวิบากกรรมต่อกัน หลบที่ไหนก็เจอ — กระนั้นก็อย่าประมาท ป้องกันตัวเราป้องกันคนอื่น ดูแลรักษาไปโดยไม่ต้องทุกข์ไม่ต้องกังวล ให้อยู่ในกองบุญกองกุศลไว้ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 5)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ให้สูตรเรียบง่าย — "เอาการงานนั่นแหละเป็นการปฏิบัติ ทำงานไปด้วย ใจรับรู้ไปด้วย" — และประโยคทอง "ทำกายให้เป็นวัด ทำใจให้เป็นพระ" **เอาการงานเป็นการปฏิบัติ:** - "ทำงานไปด้วย ใจรับรู้ไปด้วย ละความเกียจคร้านไปด้วย ละนิวรณ์ไปด้วย" — ขั้นพื้นฐานคือทำหน้าที่ของเราให้ดีโดยไม่ต้องหวังผลอะไรมากมาย — และอย่ามัวมองคนอื่นว่าคนโน้นเป็นอย่างนั้นคนนี้เป็นอย่างนี้ "เรื่องของเรา เอาเรื่องของเราให้มันจบ ทำหน้าที่ของเราให้มันจบ" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 4) **ทำกายให้เป็นวัด ทำใจให้เป็นพระ:** - ธรรมะเป็นเรื่องของตัวเรา — กายของเราคือก้อนธรรม ใจของเราคือองค์ธรรม — หมั่นฝึกหัดขัดเกลาแก้ไขปรับปรุงตัวเรา ได้บ้างไม่ได้บ้างก็พยายามทำ ดีกว่าไม่ได้ทำ "เอาชนะตัวเราแล้ว เราก็จะชนะหมดทุกอย่าง" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้42) **ทุกที่ทำงานคือที่ดูใจ:** - ไม่ว่าอยู่บ้าน อยู่ไร่นา อยู่โรงเรียน หรือที่ทำการทำงาน เราก็ดูใจของเรา แก้ไขใจของเราได้เสมอ — แม้วาจาที่พูดออกไปก็หมั่นพิจารณาว่ากระทบกระทั่งใครหรือไม่ มีประโยชน์หรือไม่ — ฝึกอย่างนี้บ่อย ๆ สักวันสติปัญญาแก่กล้าก็จะเข้าถึงธรรม รู้จักใจตัวเอง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้89) - ธรรมะอยู่ที่กายที่ใจของเรา ไม่ได้อยู่ที่อื่น — งานภายนอกก็ขยันหมั่นเพียรยังประโยชน์ ส่วนการละกิเลสเป็นเรื่องของเราเอง ไม่ได้ขึ้นอยู่กับคนอื่น (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้47)

ความสุขที่แท้จริงในคำสอนของพระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร ไม่ได้อยู่ที่ภายนอก แต่อยู่ที่การหันกลับมาดูและแก้ไขใจของตัวเองในทุกลมหายใจ **สนามรบอยู่ที่กายของเรา:** - "กายของเราตื่นขึ้นมา ใจของเราส่งไปภายนอกสักกี่เรื่อง ใจของเราเกิดกิเลสสักกี่ครั้ง" — การต่อสู้ที่แท้อยู่ที่กายใจ ไม่ใช่โลกภายนอก ให้ "มีความสุขในการดู ในการรู้ ในการแก้ไขตัวเราอยู่ตลอดเวลา" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้59) - กายของเรานี้แหละก้อนบุญก้อนธรรม "แต่ถ้าใจของเรายังไม่เป็นธรรม กายของเราก็เป็นก้อนโลก" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 33) **สุขในการดู การรู้ การเข้าใจ:** - รอบรู้ในกองสังขาร รอบรู้ในโลกธรรม รอบรู้ในชีวิตของตัวเรา "รู้จักดำเนินชีวิตให้มีความสุขในท่ามกลางกองกิเลส" แล้วจะอยู่ที่ไหนก็มีความสุข อยู่คนเดียวก็สุข อยู่หลายคนก็สุข (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้60) - ทุกอิริยาบถยืนเดินนั่งนอนกินอยู่ขับถ่ายคือโอกาสอบรมใจ — "หมั่นพร่ำสอนใจของตัวเรา แก้ไขใจของเรา คุยกับใจของเราตลอดเวลา สติเป็นเพื่อนใจ" (ที่มา: ตามความเป็นจริง51) **สุขภายในควบคู่หน้าที่ภายนอก:** - ท่านไม่ปฏิเสธโลกสมมติ — "สุขภายในก็ได้ สุขข้างนอกเราก็ทำหน้าที่ของเรา" สมมติเป็นของเราได้แต่ให้เป็นด้วยสติด้วยปัญญา อยู่ด้วยพรหมวิหารด้วยความเมตตา (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้97) - การขัดเกลากิเลส "ได้บ้างไม่ได้บ้างก็พยายามทำ อย่าไปทิ้ง อย่าไปปล่อยโอกาสทิ้ง เสียดายเวลา ทุกเวลา ทุกลมหายใจเข้าออกมีคุณค่ามากมายมหาศาล" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้50)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้เจริญสติโดยเริ่มจากการสร้างความรู้สึกรับรู้ที่ลมหายใจเป็นฐาน แล้วขยายครอบคลุมทุกการเคลื่อนไหวในชีวิตประจำวัน จนความรู้ตัวกลายเป็นอัตโนมัติ **ฐานของการเจริญสติ: ลมหายใจและกาย:** - ประโยคที่ท่านย้ำเสมอ: "จงเจริญสติ สร้างความรู้สึกรับรู้สัมผัสของลมหายใจ ที่วิ่งเข้าวิ่งออกกระทบปลายจมูกของเราให้ชัดเจน ตั้งแต่ตื่นขึ้นมา ตั้งแต่ยังไม่ได้ลุกจากที่" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 21) - ฝึกความรู้สึกตัว "ให้เกิดความเคยชิน จนเป็นอัตโนมัติในการดู ในการรู้" ทุกอิริยาบถยืนเดินนั่งนอน กินอยู่ขับถ่าย — พลั้งเผลอก็เริ่มขึ้นมาใหม่ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 2) - ทุกอิริยาบถ "สักแต่ว่าดู สักแต่ว่ารู้ สักแต่ว่าฟัง" — ดูทวารทั้งหก หู ตา จมูก ลิ้น กาย ว่าเขาทำหน้าที่อย่างไร (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้38) **รู้ลึกถึงการเกิดดับของใจ:** - สติรู้ตัวอยู่ปัจจุบัน รู้ลมหายใจ รู้การเคลื่อนไหว "จนกระทั่งรู้ความปกติของใจ เห็นการเกิดการดับของใจ เห็นการเกิดการดับของความคิด ของอารมณ์ต่างๆ" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 21) - เน้นสติลงที่กายที่ลมหายใจ ก็เพื่อรู้ลึกลงไปอีก — การก่อตัวของใจเป็นอย่างไร อาการของความคิดเป็นอย่างไร ถ้าไม่ทำให้ต่อเนื่องก็ยากจะรู้เท่าทันใจ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้85) **วิเคราะห์แก้ไขตัวเองทั้งวัน:** - ผู้เจริญสติเจริญปัญญาจะ "พิจารณาตัวเองอยู่ตลอดเวลา แก้ไขตัวเอง ปรับปรุงตัวเองอยู่ตลอดเวลา ไม่ปล่อยเวลาทิ้ง ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน" จนเหลือแต่ความบริสุทธิ์ความว่างที่ใจ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้08) - ตื่นมาก็รีบดูว่าอะไรควรละอะไรควรเจริญ และก่อนนอน "เราก็สำรวจดูอีกว่า ตั้งแต่ตื่นเช้าขึ้นมา เราพลั้งเผลอให้กิเลสอะไร" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้85)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้ผู้ปฏิบัติเจริญสติในทุกอิริยาบถโดยมีสมาธิภาวนาเป็นแกนกลาง ทั้งการฝึกลมหายใจ การรักษาศีล และการดำเนินสติปัญญาจนถึงที่สิ้นสุด **การเจริญอานาปานสติในชีวิตประจำวัน** - ให้ทำกายให้เป็นวัด ทำใจให้เป็นพระ เจริญสติเข้าไปเยี่ยมพระบ่อย ๆ ทุกอิริยาบถ ทุกขณะจิต ทุกขณะลมหายใจเข้าออก โดยหากสติยังไม่เพียงพอก็ต้องสร้างขึ้น — "สติไม่มีเราก็สร้างขึ้นมาให้มี ใจไม่เป็นสมาธิเราก็พยายามฝึก ฝึกตัวเราให้ได้ ใช้ตัวเราให้เป็น" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 1) - การฝึกอานาปานสติทำได้ด้วยการสูดลมหายใจเข้ายาว ๆ ลึก ๆ ผ่อนออกมายาว ๆ สัก 2-3 เที่ยว ซึ่ง "เป็นธรรมชาติ กายของเราก็สงบตั้งมั่นขึ้น ใจของเราก็สงบขึ้น" โดยการฟังไปด้วยน้อมสำเหนียกไปด้วย เสียงก็สักแต่ว่าเสียง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้28) - การสร้างความรู้สึกรับรู้การหายใจเข้าออกให้ชัดเจนต่อเนื่องนั้น แม้เรื่องเพียงแค่การหายใจเข้าออก "พวกเราก็ขาดการรู้ที่ชำนาญ" จึงต้องสร้างความรู้ตัวให้ชัดเจน (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้44) **สมาธิในกรอบศีล สมาธิ ปัญญา** - ใจที่ปกติคือสมาธิ โดยแบ่งเป็น "สมาธิด้วยการข่มเอาไว้ หรือว่าสมาธิรู้แจ้งด้วยปัญญา ละกิเลสด้วยการปล่อยวาง" ซึ่งเชื่อมต่อกับศีลระดับกาย วาจา ใจ ที่ไม่สร้างความเดือดร้อน ไม่พูดส่อเสียด และไม่คิดอคติ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 32) - การปรับปรุงจิตใจควบคู่กับการภาวนา หมายถึงการแก้ไขตนเองอยู่ตลอดเวลา — เพิ่มความขยัน ละความตระหนี่ และ "พยายามปรับปรุงสภาพใจของเราให้มีความอ่อนโยน หนักแน่น แข็งแรง ดำเนินสติปัญญาให้ถึงจุดหมายปลายทางกัน" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้44) **ผลของสมาธิที่สมบูรณ์** - เมื่อปฏิบัติถึงที่สิ้นสุด "สติ ปัญญา สมาธิ เขาจะรักษาเราเอง ยืน เดิน นั่ง นอน ก็เป็นแค่เพียงอิริยาบถ จะร้องตะโกนอยู่ใจก็สงบ แม้แต่กายจะแตกจะดับ ใจก็มีตั้งแต่พลังที่จะวางกายได้ตลอดเวลา" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้19) - การหมั่นสำรวจตนเองอยู่ตลอดเวลาจะทำให้เข้าใจในชีวิต มองเห็นหนทางเดินได้ว่าจะกลับมาเกิดหรือไม่ โดยให้ "ทำกายให้เป็นบุญ ทำวาจาให้เป็นบุญ ทำใจให้เป็นบุญ" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 32)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่องการปล่อยวางในฐานะกระบวนการที่ต้องอาศัยทั้งปัญญาและความเพียร โดยเน้นว่าการวางได้จริงต้องเกิดจากการเห็นความจริงของใจ ไม่ใช่เพียงความปรารถนาจะวาง **เงื่อนไขของการปล่อยวาง: ต้องเห็นจุดวางก่อน** - อยากปล่อยอยากวางแต่วางไม่ได้ เพราะใจยังไม่คลายออกจากความคิด แยกรูปแยกนามไม่ได้ จึงไม่เห็นจุดปล่อย ต้อง "หัดสังเกต หัดทำความเข้าใจบ่อย ๆ สักวันหนึ่งเราก็คงจะเห็น รู้ลักษณะการเกิดการดับของใจ" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้08) - "ให้ใจมองเห็นความเป็นจริงนั่นแหละใจถึงจะปล่อย ใจถึงจะวางได้ ถ้าอยากจะวาง ถ้าไม่รู้จุดวางมันก็วางไม่ได้ แต่ก็ไม่เหลือวิสัย พยายามศึกษาทำความเข้าใจไปเรื่อย ๆ สักวันหนึ่งเราก็คงจะเข้าใจในชีวิตของเรา" (ที่มา: ตามความเป็นจริง32) **ธรรมชาติของความคิดและความว่าง** - ความคิดเปรียบได้กับพยับแดดที่ดูเหมือนลุกโชนแต่เข้าใกล้แล้วไม่มี หรือเหมือนลูกคลื่นที่วิ่งเข้ากระทบฝั่งแล้วก็หายไป เมื่อความคิดดับ "ความว่างเปล่าเข้ามาปรากฏ" แต่หากใจเคลื่อนเข้ารวมกับความคิดจนเป็นสิ่งเดียวกันก็เกิดอัตตาตัวตน กายและใจก็หนัก "ถ้าเราคลายได้เมื่อไหร่ ใจก็เลยว่าง กายก็เลยเบา" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้16) **ทานและการเสียสละเป็นรากฐานของการปล่อยวาง** - บุคคลที่เคยให้ทานมาก่อนจะปล่อยวางได้เร็วได้ไว เพราะใจคุ้นกับการเอาออก ท่านเล่าประสบการณ์ตรงว่า "ดึก ๆ ดื่น ๆ ไปเดินอยู่ตรงทางรถไฟ หนาว ๆ ไปดูใจมันโล่งมันโปร่ง ว่าเราว่าง ได้รับความว่างว่าเพราะสาเหตุอะไร เพราะว่าการให้ทานของเรา ทานจนไม่เหลืออยู่ที่ใจของเรา" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้10) - บุญเป็นพื้นฐานของการปล่อยวางทุกสิ่งออกจากใจ การเสียสละต้องดำเนินต่อเนื่องตั้งแต่วัตถุสิ่งของภายนอก ไปจนถึง "เสียสละอารมณ์ ความยึดมั่นถือมั่นในกายของเรา" จนกระทั่งถึงความบริสุทธิ์หลุดพ้น (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 35)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนว่าความทุกข์มีรากเหง้ามาจากการที่ใจส่งออกภายนอกและการยึดติดในกิเลส และได้ชี้แนวทางดับทุกข์ผ่านการเจริญสติ เจริญปัญญา และการปฏิบัติตามอริยมรรค **ธรรมชาติของความทุกข์และสาเหตุ** - "เพียงแค่ใจส่งออกไปภายนอกนั้นแหละ ก็เรียกว่า 'ความทุกข์เกิดแล้ว'" และยิ่งเมื่อความทะเยอทะยานอยากผสมโรงเข้าไปรวมกับขันธ์ห้า กิเลสหยาบกิเลสละเอียดก็สะสมซ้อนกันหลายชั้นหลายขั้นตอน (ที่มา: ตามความเป็นจริง04) - อะไรคือทุกข์ คือความไม่เที่ยง ทั้งส่วนรูปและส่วนนาม ต้องเจริญสติเข้าไปวิเคราะห์พิจารณา เรียนรู้ภาษาธรรมที่พระพุทธองค์ชี้แนะในเรื่องอัตตา อนัตตา และการเกิดของใจ (ที่มา: ตามความเป็นจริง29) - กายและใจ สมมติและวิมุตติอยู่ด้วยกัน เราต้องทำความเข้าใจว่าทำไมท่านจึงว่าเป็นกอง ทั้งกองสังขาร กองวิญญาณ กองกุศล กองอกุศล กองรูป กองนาม (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้07) **แนวทางดับทุกข์ด้วยสติและปัญญา** - การดับทุกข์ต้องปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์ 8 โดยเริ่มจาก 'สัมมาทิฐิ' ความเห็นชอบเห็นถูกในหลักการของพระพุทธองค์ แล้วปฏิบัติให้ปรากฏขึ้นที่ใจของเรา (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 11) - สิ่งที่จะดับทุกข์ได้ต้องเจริญปัญญาแยกรูปแยกนาม ละกิเลสออกจากใจ โดยมีทาน ศีล สมาธิเป็นพื้นฐาน แม้ทำได้มากน้อยก็อย่าทิ้ง เพราะเป็นเสบียงในการเดินทางข้ามภพ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 28) - ต้องหมั่นพร่ำสอนใจ ชี้เหตุชี้ผล วิเคราะห์พิจารณาจนใจยอมรับความเป็นจริง "จนไม่มีทางจะต่อสู้นั่นแหละ เขาถึงจะปล่อย เขาถึงจะวาง เขาถึงจะละกิเลสได้" (ที่มา: ตามความเป็นจริง29) **การละกิเลสด้วยการปฏิบัติตรงข้าม** - เมื่อใจเกิดความอยากให้ดับด้วยการให้ทาน เมื่อใจเกิดความโกรธให้ดับด้วยการให้อภัยทาน อโหสิกรรม มองโลกในทางที่ดี ทำในสิ่งตรงกันข้ามกับกิเลส จนวิญญาณเป็นอิสระจากการเกิดและกิเลส (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้16) - เพียงแยกรูปแยกนามเปิดทางนิดเดียว ก็เกิดความรู้แจ้งเห็นจริงฝ่ายนามธรรม จากนั้นเมื่อใจเกิดกิเลส ไม่ว่าจะเป็นความอยาก ความยินดียินร้าย ความกังวล ความฟุ้งซ่าน หรือการปรุงแต่งส่งออกไป ก็รู้จักละได้ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้06) - หนทางดับทุกข์ได้แก่การเจริญสติ เดินปัญญา คลายความหลง ละกิเลส สร้างกำลังใจ และละความอยาก ทั้งเรื่องของกายและของใจ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้07)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนว่าอริยสัจ ๔ คือความจริงอันประเสริฐที่พระพุทธองค์ค้นพบและน้อมนำมาเปิดเผยเพื่อการดำเนินชีวิตและการขัดเกลากิเลส โดยมีแก่นสำคัญ ๓ ประการดังนี้ **นิยามและที่มาของอริยสัจ ๔** - อริยสัจ ๔ เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบแล้วน้อมนำมาเปิดเผย ทรงสอนเรื่องการดับทุกข์ การแก้ทุกข์ และวิธีการแนวทางปฏิบัติ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 16) - คำสอนครอบคลุมตั้งแต่การรู้อัตตา อนัตตา รู้วิญญาณในกาย ใน "ขันธ์ 5" รู้การเกิด การดับ รู้การละ จนถึงวิปัสสนาญาณและการละกิเลส (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 5) **ทุกข์และระดับของทุกข์** - ทุกข์มีหลายระดับ ได้แก่ ระดับสมมติ ระดับวิมุตติ ระดับกาย และระดับวิญญาณ — ต้องรู้ว่าวิญญาณในกายของเราเป็นอย่างไร (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 9) - การเข้าใจทุกข์ต้องพิจารณาทั้งทางรูปธรรมและนามธรรม เพื่อให้รู้ว่าอะไรคือทุกข์ เหตุแห่งทุกข์เป็นอย่างไร และจะแก้ไขได้อย่างไร (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 19) - การเกิดดับของใจ ความคิดที่ปรุงแต่งส่งออกไปภายนอก เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป นั่นแหละที่เรียกว่า "เข้าหลักของอริยสัจ 4 ทันที" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 24) **มรรคและการปฏิบัติ: แยกรูปแยกนาม** - หนทางแก้ทุกข์คืออริยมรรคมีองค์ ๘ โดยมี "สัมมาทิฏฐิ" ความเห็นถูกเป็นข้อแรก ซึ่งหมายถึงการเห็นถูกในหลักธรรม (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 30) - การปฏิบัติคือการเจริญสติเข้าไปวิเคราะห์จนใจคลายออกจากขันธ์ห้า หรือที่เรียกว่าแยกรูปแยกนาม นั่นแหละที่ท่านเรียกว่า "เห็นถูก" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 37) - ต้องปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธองค์ เจริญสติตามทางอริยมรรค โดยมี "สัมมาทิฐิ" ความเห็นชอบ เห็นถูก เป็นหัวใจของการปฏิบัติ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 11)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร อธิบาย "ปฏิจจสมุปบาท" ไม่ใช่ในแง่การไล่ลำดับองค์ธรรมแบบตำรา แต่เป็นการเห็น "การเกิด การดับ" ของจิตและของอาการขันธ์ห้าอย่างตรงไปตรงมาในขณะปัจจุบัน **ความหมายแท้ของปฏิจจสมุปบาท** - ท่านให้นิยามไว้ว่า "ปฏิจจสมุปบาท" คือ "การเกิด การดับ" โดยตรง — ใจรับรู้เห็นความเป็นจริงว่า "เขาเกิดขึ้น ตั้งอยู่ดับไป" ซึ่งนำไปสู่การเห็นความไม่เที่ยงของขันธ์ห้าและลงที่หลักของไตรลักษณ์และอนัตตา (ที่มา: ตามความเป็นจริง90) - ท่านขยายความว่าปฏิจจสมุปบาทนั้นหมายถึง "การเกิดการดับของจิต การเกิดการดับของอาการของขันธ์ห้า" และตั้งคำถามว่าอะไรคือปัญญาที่สร้างขึ้น อะไรเป็นกุศลหรืออกุศล อะไรคือความเป็นกลาง-ความว่าง ซึ่งในความว่างนั้นมีดวงวิญญาณรับรู้อยู่ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้02) **เส้นทางจากการเห็นเกิดดับสู่มหาปัญญา** - ท่านชี้ว่าเมื่อเรื่องหนึ่งจบลงก็มีเรื่องใหม่เข้ามา หากกำลังสติไม่เพียงพอก็จะ "ไม่เห็นตรงนี้" แต่ถ้าเห็นได้ต่อเนื่อง กำลังสติจะพุ่งเป็นมหาสติ และจากมหาสติก็จะกลายเป็นมหาปัญญา (ที่มา: ตามความเป็นจริง90) - การเห็นการเกิดการดับของความคิดอย่างที่ว่า "เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป" นั้น ท่านเรียกในแง่ปฏิบัติว่า "แยกรูปแยกนาม" หรือ "สัมมาทิฏฐิ" ซึ่งเป็นความรู้แจ้งเห็นจริงในอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา และความไม่เที่ยงของความคิด — แม้บทนี้ท่านไม่ได้ใช้คำว่าปฏิจจสมุปบาท แต่กระบวนการเห็นเกิดดับเป็นเส้นทางเดียวกัน (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้76)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่องกรรมโดยวางฐานที่นิยามอย่างตรงไปตรงมาว่า "กรรมคือการกระทำ" แล้วพัฒนาความเข้าใจไปสู่การพ้นจากวัฏฏะอย่างเป็นลำดับขั้น **ความหมายและระดับของกรรม** - กรรมหมายถึงการกระทำ ครอบคลุมทั้งในระดับสมมติและระดับวิมุตติ รวมถึงส่วนรูปธรรมและนามธรรม จำเป็นต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้องในทุกมิติ (ที่มา: ตามความเป็นจริง85) - กรรมแบ่งเป็น "กรรมระดับสมมติ กรรมระดับวิมุตติ การปล่อยการวาง การละ การศึกษา การค้นคว้า" (ที่มา: ตามความเป็นจริง78) - ตามที่พระพุทธองค์ทรงสอนไว้ ให้เชื่อบุญ เชื่อบาป เชื่อกรรม แล้วดำเนินปฏิบัติตามให้มี ให้เกิด ให้เห็น (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้55) **กายและใจคือตัวกรรม** - "กายนี้ก้อนกรรม" ตัวใจถ้ายังแยกแยะไม่ได้ ก็วิ่งไปตามวิบากของกรรม คือการเกิด บางทีก็เป็นกุศลบ้าง อกุศลบ้าง (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้34) - "กายของเรานี่แหละก้อนกรรม ขันธ์ห้านี่แหละตัวกรรม แล้วตัวใจก็ปรุงแต่งกรรมอีก ไปหลงไปยึดอีก" และหากหมดลมหายใจแต่ใจยังมีกิเลส ก็ต้องไปเสวยวิบากกรรมต่อ (ที่มา: ตามความเป็นจริง07) - เมื่อกายแตกดับ วิญญาณก็ไปตามแรงเหวี่ยงของกรรม เข้าไปหลง เข้าไปเกิด เข้าไปยึด (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้14) - ทุกคนเกิดมาด้วยแรงเหวี่ยงของกรรม จึงต้องทำความเข้าใจความหมายของกรรมให้ถูกต้อง (ที่มา: ตามความเป็นจริง85) **การก้าวพ้นกรรมด้วยการแยกรูปแยกนาม** - กรรมคือการกระทำด้วยสติด้วยปัญญา ด้วยเหตุด้วยผล ถ้าแยกรูปแยกนามได้และตามดูให้ละเอียด ก็จะเข้าใจวิบากของกรรมเก่ากรรมใหม่ "ก็ไม่หลงไม่ยึด เลยอยู่เหนือกรรมเหนือบุญเหนือบาป อยู่กับบุญ สร้างแต่บุญ ไม่ยึดติดในบุญ" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้23) - การแยกรูปแยกนามได้ทำให้ทำความเข้าใจได้ ละได้ และ "อยู่เหนือกรรม" (ที่มา: ตามความเป็นจริง88) - แนวทางปฏิบัติคือสร้างแต่กุศลกรรม ไม่ยึด ไม่ติด จนอยู่เหนือกรรม อยู่เหนือบุญเหนือบาป (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้14)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนว่าการทำบุญให้ทานเป็นคุณธรรมพื้นฐานที่มนุษย์มีกันมาแต่ดึกดำบรรพ์ แต่หากหยุดอยู่เพียงระดับนั้นก็ยังไม่พ้นความหลงในโลกียะ จำเป็นต้องเดินปัญญาต่อจนถึงความบริสุทธิ์ของใจ **การทำบุญให้ทานเป็นจุดเริ่มต้น ยังไม่ใช่ปลายทาง** - การทำบุญการให้ทานมีกันมาตั้งแต่ปู่ย่าตายาย แต่การเดินปัญญา แยกแยะ ทำความเข้าใจ ต้องทำความเพียรให้เกิดขึ้นที่ใจ "รู้ด้วย เห็นด้วย เข้าถึงด้วย หมดความสงสัยได้ด้วย แล้วก็ละให้ได้อีกด้วย จนไม่มีอะไรที่จะเหลือ" จึงถึงความบริสุทธิ์ (ที่มา: ตามความเป็นจริง24) - ศรัทธาในการทำบุญให้ทานมีกันทุกคน แต่เป็นศรัทธา "อยู่ในระดับของสมมติ อยู่ในระดับของโลกียะ ยังหลงอยู่ เพราะว่าใจยังเกิดอยู่" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้85) - ความฝักใฝ่ในการทำบุญให้ทานมีกันมาแต่ก่อน แต่การสร้างความรู้ตัวเข้าไปควบคุมใจ อบรมใจจนใจคลายออกจากขันธ์ห้านั้น "ไม่ค่อยจะมีกันเลย" (ที่มา: ตามความเป็นจริง73) **วัตถุประสงค์ของการให้ทาน: ขัดเกลากิเลสและทำใจให้บริสุทธิ์** - การให้ทานมีเป้าหมายเพื่อขัดเกลากิเลส ให้ใจสะอาดบริสุทธิ์ และอานิสงส์ย่อมช่วยเหลือเพื่อนร่วมเกิดแก่เจ็บตายด้วยกัน (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 31) - การทำบุญให้ทานก็เพื่อละกิเลส เป็นเส้นทางที่ดี แม้ผู้ปฏิบัติอาจยังหลงอยู่ในคุณงามความดีและการสร้างบุญสร้างกุศล แต่ก็นับเป็นหนทางที่ดี (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 5) **บุญกุศลเป็นเสบียงสำหรับผู้ที่ยังปล่อยวางไม่ได้** - สำหรับผู้ที่ยังปล่อยวางไม่ได้ ให้อยู่ในกองบุญกองกุศลเอาไว้ เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวและเสบียงของตนเอง ระหว่างเส้นทางเดินสู่การละกิเลส (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 5)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่องนิพพานไว้เป็นแก่นธรรมสำคัญว่าคือ "ความว่าง" และ "ความบริสุทธิ์" อันเกิดจากการดับความเกิดของใจและละกิเลสออกจนหมดสิ้น เส้นทางสู่นิพพานนั้นเป็นขั้นเป็นตอน ต้องอาศัยสติและปัญญาดำเนินอย่างสม่ำเสมอ ไม่ใช่หยุดอยู่เพียงการทำบุญให้ทาน **นิพพานคือความว่างและความบริสุทธิ์** - นิพพานคือสภาวะที่ใจอยู่ในวิหารธรรม คือความว่าง ว่างจากการเกิด ว่างจากกิเลส ว่างจากความยึดมั่นถือมั่น เมื่อใจสะอาดบริสุทธิ์จึงจะเข้าใจคำว่านิพพานได้อย่างแท้จริง (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 30) - "ฝั่ง" ที่อาจารย์กล่าวถึงคือพระนิพพาน ได้แก่ความบริสุทธิ์และความว่าง และใจที่ว่างจากขันธ์ 5 นั้นคือใจที่ไม่เกิด (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 3) - "ฝั่ง ก็คือพระนิพพาน" เมื่อใจเกิดกิเลสให้รู้จักละ เช่น ใจเกิดความโลภก็ละด้วยการให้และการคลาย ใจเกิดความโกรธก็ดับด้วยการให้อภัยและอโหสิกรรม (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 1) **ความสัมพันธ์ระหว่างจิตและนิพพาน** - ‘ใจเกิด จิตเกิด จิตไม่เที่ยง จิตไม่เที่ยง นิพพานไม่เที่ยง จิตเที่ยงนิพพานเที่ยง คือจิตไม่เกิด จิตก็เลยนิ่ง นิพพานก็เลยเที่ยง' และก่อนเข้าถึงคำนี้ได้ต้องแยกแยะทำความเข้าใจกับขันธ์ห้า ละกิเลสออกให้หมดจากจิตจากใจ ดับความเกิดของใจได้ วางใจให้เป็นอิสรภาพ (ที่มา: ตามความเป็นจริง15) **เส้นทางปฏิบัติสู่นิพพาน** - การละกิเลสเปรียบเหมือนขึ้นบันไดทีละขั้น เริ่มจากวิปัสสนาญาณละกิเลสหยาบ-ละเอียด ผ่านโสดาปัตติมรรคผล อนาคามีมรรคผล จนถึงอรหัตมรรค อรหัตผล "หน่วงเหนี่ยวเอาความว่าง ว่างจากการเกิด ว่างจากกิเลส" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้19) - การดับความเกิดที่ใจทำให้ใจสะอาดขึ้นเป็นลำดับ จนเข้าสู่ความบริสุทธิ์หรือนิพพานความว่าง เป็นขั้นเป็นตอนไป และพึงพยายามอย่าหยุดอยู่แค่การทำบุญให้ทาน จงดำเนินให้ถึงจุดหมายด้วยทั้งสติทั้งปัญญา (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้79) - เป้าหมายสูงสุดคือการเข้าสู่นิพพาน คือการเกิดไม่มี ไม่ต้องกลับมาทุกข์อีก ต้องพยายามกันต่อไป (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 14)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนถึงพรหมวิหารในฐานะเครื่องมือปฏิบัติจริงในชีวิตประจำวัน ไม่ใช่หลักทฤษฎีที่ท่องจำ แต่เป็นสิ่งที่ต้องหยิบขึ้นมาใช้ตรงจุดที่ใจเกิดกิเลส และตรงจุดที่ต้องอยู่ร่วมกับผู้อื่น **พรหมวิหารเป็นตัวแก้กิเลสตรงจุด** - เมื่อเจริญสติแล้วพบว่าใจเกิดกิเลส ท่านให้ "เจริญพรหมวิหารเข้าไปทดแทน เข้าไปแก้ไข" โดยตรง กล่าวคือ "ใจของเราเกิดความทะเยอทะยานอยาก เราก็พยายามดับ หยุดความอยากด้วยการให้ ด้วยการเอาออก ด้วยการคลาย ใจของเราเกิดความโกรธ เราก็พยายามให้อภัย อโหสิกรรม ให้อภัยทาน ทำในสิ่งตรงกันข้าม" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้83) - พรหมวิหารนั้น "มีกันทุกคน" เพียงแต่ "จะมีมากมีน้อย" แตกต่างกันไป (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้83) - เป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติคือ "เพื่อที่จะคลายความหลง เพื่อที่จะละกิเลส แล้วก็บริหารด้วยปัญญา ด้วยพรหมวิหาร อยู่อย่างมีความสุข จนกว่าจะหมดลมหายใจ" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้03) **พรหมวิหารเป็นรากฐานของการอยู่ร่วมกัน** - ในการอยู่รวมกัน ท่านให้ "สร้างพรหมวิหาร สร้างความเสียสละ อนุเคราะห์ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน" เพื่อให้สิ่งที่หนักกลายเป็นเบา และงานบุญกุศลก็เกิดประโยชน์จริง (ที่มา: ตามความเป็นจริง28) - ท่านเตือนว่า "รักมากก็ทุกข์มาก เกลียดมากก็ทุกข์มาก" การอยู่ด้วยกันจึงต้องอาศัยพรหมวิหารเป็นฐาน "มีอะไรก็ค่อยช่วยเหลือซึ่งกันและกัน อย่าไปอคติกัน อย่าไปเพ่งโทษกัน" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้88)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร อธิบายขันธ์ ๕ ว่าเป็นองค์ประกอบที่มีอยู่ในกายของทุกคน ทำความเข้าใจได้ด้วยการสังเกต วิเคราะห์ และพิจารณาอย่างละเอียด **ขันธ์ ๕ คืออะไร และมีองค์ประกอบใดบ้าง** - กองรูปคือร่างกายที่เรานั่งอยู่ กองนาม กองวิญญาณ กองความคิด อารมณ์ ซึ่งเป็นฝ่ายนามธรรม มีหมดอยู่ในกายของเรา และตัววิญญาณก็ยังเกิดกิเลส ยังส่งออกไปภายนอกอีก (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้74) - ขันธ์ห้าเปรียบเหมือนเชือกเส้นเดียวมีอยู่ห้าเกลียว มองเห็นเป็นอันเดียวกันอยู่ แต่ต้องแจงด้วยการสังเกต ด้วยการวิเคราะห์ ด้วยการพิจารณา (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้26) - ขันธ์ห้านี้มีอยู่เดิมกันทุกคน โดยมีวิญญาณเป็นตัวสุดท้าย หรือว่าตัวใจ ไปควบคุม ไปบงการ ไปรวมกันไปหมด แล้วก็ส่งเสริมกันออกไป ด้วยความทะเยอทะยานอยาก (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้07) **ขันธ์ ๕ กับไตรลักษณ์** - เมื่อทำวัตรสวดมนต์แปล เราก็จะรู้ว่ากองสังขาร กองวิญญาณ กองรูป กองนาม "มันไม่เที่ยง เป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา" เราก็จะเห็นตรงนั้น (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 18) - ถ้าเราตามดูให้ชัดเจน เราก็จะเห็นความเกิดความดับของขันธ์ห้า เรียกว่า 'อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา' (ที่มา: ตามความเป็นจริง90) **การปฏิบัติเพื่อพ้นจากการปรุงแต่งของขันธ์ ๕** - ขันธ์ห้าเป็นตัวกรรมมาปรุงแต่งใจให้เกิดให้หมุนเป็นวงกลม หลงเกิดในภพน้อยภพใหญ่ ถ้าเราแยกแยะได้เราก็ทำความเข้าใจได้ ตัวขันธ์ห้าก็ไม่ปรุงแต่งใจของเรา ใจของเราก็มาดับความเกิด (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้71)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร อธิบายเรื่องศีล ๕ โดยเชื่อมโยงตัวบทกับประสบการณ์ภายในจิตใจ ชี้ให้เห็นว่าศีลมิใช่เพียงข้อห้ามภายนอก แต่คือความปกติที่เกิดขึ้นได้เมื่อกาย วาจา และใจไม่ก่อความเดือดร้อนให้ตนหรือผู้อื่น **ความหมายของศีลคือความปกติ** - ศีลในแง่แท้จริงคือ "ปกติของกายของเรา กายก็ไม่ได้ไปสร้างความเดือดร้อนให้คนโน้น ให้คนนี้ วาจาของเราก็ไม่ได้ไปพูดส่อเสียด พูดเพ้อเจ้อ พูดสิ่งที่ไร้สาระ ใจของเราก็ไม่ได้คิดอคติ ไม่ได้คิดเพ่งโทษ อันนี้ก็เป็นศีล" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 37) - ศีลมีระดับลึกขึ้นตั้งแต่กายและวาจาไปจนถึงใจ "ศีล คือความปกติ ปกติระดับกาย ระดับวาจา แล้วก็ลึกลงไปก็ระดับใจ ใจปกติไม่ได้คิดอคติ คิดส่อเสียด คิดเพ่งโทษคนโน้นคนนี้" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 33) - ความปกติมีทั้งระดับสมมติและระดับวิมุตติ อันเป็นศีล ๕ ในระดับสมมติก่อนที่จะก้าวไปสู่ศีลวิมุตติ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 6) **ศีลเป็นฐานของสมาธิและการละกิเลส** - การรักษาศีลในชีวิตประจำวันหมายถึงการฝึกดับกิเลสอย่างต่อเนื่อง เมื่อใจเกิดความโกรธก็รู้จักดับ ให้อภัย อโหสิกรรม มองโลกในทางที่ดี และไม่ปล่อยให้กิเลสออกทางกายทางวาจา (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 1) - กิเลสมีทั้งหยาบและละเอียด การรู้จักสำรวมกายวาจาให้เป็นปกติจึงเป็นจุดเริ่มของการเข้าสู่หมวดของศีล (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 33) **การพัฒนาจิตใจผ่านศีลในแต่ละวัน** - ใจที่ไม่เกิดกิเลสย่อมปกติและว่างโดยธรรมชาติ "ใจไม่เกิดกิเลสมันก็ปกติ มันก็ว่าง" ซึ่งสอดคล้องกับความหมายของคำว่าปกติอันเป็นหัวใจของศีล (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้98) - การยกระดับจิตใจต้องอาศัยความอดทนอดกลั้น รู้จักอด รู้จักทน รู้จักควบคุมใจ ปรับสมดุล และพัฒนาจิตใจให้สูงขึ้นไปเรื่อยๆ จนเห็นหนทางของสัมมาทิฏฐิ (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 25)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนว่าอริยมรรคมีองค์ ๘ คือหนทางที่พระพุทธองค์ทรงค้นพบและเปิดเผยไว้ เพื่อให้พวกเราได้ฝึกหัดปฏิบัติตาม โดยเริ่มจากสัมมาทิฏฐิเป็นข้อแรก แล้วองค์มรรคที่เหลือก็จะตามมาเอง **สัมมาทิฏฐิ: รากฐานของมรรค** - "อริยมรรคในองค์ ๘ หนทางเดินเป็นอย่างนี้นะ สัมมาทิฏฐิข้อแรก การแยกรูปแยกนามเป็นอย่างนี้ การพูดจาชอบ ดำริชอบ สมาธิชอบ การงานชอบก็จะตามมา ทุกสิ่งทุกอย่างถ้าเห็นถูกตั้งแต่แรก ก็จะถูกหมด" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 35) - สัมมาทิฏฐิ คือเห็นการเกิดการดับ รู้เรื่องหลักของอริยสัจ รู้เรื่องความไม่เที่ยง รู้เรื่องสมมติ วิมุตติ รู้เรื่องอัตตา อนัตตา (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 34) - "เพียงแค่เริ่มต้นคิดถูก 'สัมมาทิฏฐิ' ความเห็นถูกต้อง นั่นแหละข้อแรกในการดำเนินอริยมรรคในองค์แปด พอรู้เห็นตามความเป็นจริง ตามดู สติตามดู ชี้เหตุชี้ผล เห็นเหตุเห็นผล" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้17) **การเจริญสติตามทางมรรค** - "กำลังสติของเราถ้ายังแยกรูปแยกนามไม่ได้ กำลังสติก็จะพลั้งเผลอ ถ้ากำลังสติของเราเดิน กำลังสติของเราแยกรูปแยกนามได้ ตามทำความเข้าใจ กำลังสติของเราก็จะพุ่งแรงเป็นมหาสติ จากมหาสติก็จะกลายเป็นมหาปัญญา จากมหาปัญญาก็จะกลายเป็นปัญญารอบรู้ในกองสังขาร" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 35) - "การดำเนินอริยมรรคในองค์ 8 เป็นอย่างนี้ สัมมาทิฏฐิข้อแรกเป็นอย่างนี้ การละกิเลสหยาบ กิเลสละเอียด นิวรณธรรม มลทิน ที่เกิดขึ้นกับใจของเราเป็นอย่างนี้ ท่านบัญญัติเอาไว้ เปิดเผยเอาไว้หมด" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 36) - อริยมรรคคือหนทางในองค์ 8 สัมมาทิฐิความเห็นชอบ เห็นถูกในหลักการของพระพุทธองค์ การเจริญสติเป็นอย่างนี้ การแยกรูปแยกนาม การละกิเลส รู้ด้วย เห็นด้วย เข้าถึงด้วย (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 11) **ความเพียรและเจตนาในการเดินมรรค** - พระพุทธองค์ทรงค้นพบแนวทางตั้งนานแล้ว "น้อมนำมาเปิดเผย คือเรื่องหลักของอริยสัจ อริยมรรคในองค์ 8 หนท..." แต่พวกเราต้องพยายามค้นคว้าลงที่กายที่ใจของเราให้ปรากฏขึ้นที่ใจของเรา มีศรัทธาแล้วก็ให้มีปัญญาด้วย (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 36) - "ตราบใดที่ใจยังเกิดอยู่ เราก็ต้องพยายามหมั่นชี้เหตุชี้ผล เป็นบุคคลที่มีเหตุมีผล เดินตามทางของพระพุทธองค์จนหมดความสงสัย หมดความลังเล จนกระทั่งขัดเกลากิเลสหยาบ กิเลสละเอียด ออกจากจิตจากใจของเราให้มันหมดจดทุกเรื่อง ให้ถึงจุดหมายปลายทางให้ได้" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 27) - "นอกจากสติปัญญาที่เราเจริญที่เราสร้างขึ้นมาเอาไปชี้เหตุชี้ผล เห็นเหตุผล รู้เท่ารู้ทัน รู้จักทำความเข้าใจแล้วก็รู้กันรู้แก้ แล้วก็รู้จักเอาไปใช้กับสมมติ อันนี้เรื่องของสมมติ อันนี้เรื่องวิมุตติ ต้องจำแนกแจกแจงออกเห็นเป็นชิ้นเป็นส่วน เป็นกองเป็นขันธ์" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 24)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่องไตรลักษณ์ในแนวปฏิบัติที่เน้นความเป็นจริงของชีวิตอย่างตรงไปตรงมา โดยมองไตรลักษณ์เป็น "กฎของความเป็นจริง" ที่ครอบคลุมทุกสิ่ง ตั้งแต่ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลไปจนถึงกายและจิตของเราเอง และใช้ความเข้าใจนี้เป็นแรงกระตุ้นให้เร่งสร้างความดีและเจริญสติภาวนา **ไตรลักษณ์: กฎของความเป็นจริงที่ครอบคลุมทุกสิ่ง** - ท่านสอนว่าการพลัดพรากจากกันเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะ "เป็นกฎของไตรลักษณ์ กฎของความเป็นจริงของชีวิต" จึงควรรีบทำสิ่งที่ดีและมีประโยชน์ในขณะที่ยังมีโอกาส (ที่มา: ตามความเป็นจริง19) - ท่านชี้ว่าทุกสิ่งทุกอย่างล้วน "ลงไตรลักษณ์ ลงอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทุกสิ่งทุกอย่างก็ต้องได้พลัดพรากจากกันหมด" ไม่ว่าจะเป็นพระ โยม หรือชี (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้41) - กฎนี้มีอยู่ตลอดกับทุกคนโดยไม่มียกเว้น "เพราะว่าทุกคนเกิดมาเท่าไหร่ตายหมด ไม่ตายช้าก็ตายเร็ว" และเมื่อถึงเวลาแล้วจะเอาอะไรมาฉุดรั้งไว้ก็ไม่อยู่ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้102) **ความเร่งด่วนในการสร้างบุญกุศลก่อนธาตุขันธ์เสื่อม** - ท่านกระตุ้นให้รีบสร้างบุญบารมี "ก่อนที่ธาตุขันธ์ของเราจะเสื่อมสภาพ กลับคืนสู่สภาวะเดิม" โดยใช้กฎไตรลักษณ์เป็นตัวเตือนให้ไม่ประมาท (ที่มา: ตามความเป็นจริง79) - ท่านสอนว่า "ทุกชีวิตเกิดมาเท่าไหร่ มีความเกิดก็มีความตาย เพราะว่าเป็นกฎของไตรลักษณ์ กฎของความไม่เที่ยง ขณะที่ยังมีลมหายใจอยู่นี่แหละ ให้รีบตักตวงสร้างบุญสร้างกุศล" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 8) - ท่านย้ำว่าความตายไม่เลือกกาลเวลา จึงควรเตรียมพร้อมด้วยสติปัญญา "ขอให้ตายอย่างมีศักดิ์ศรีของการเกิดมาเป็นมนุษย์ ไม่ตายด้วยความหลง ไม่ตายด้วยอำนาจของกิเลส ให้ตายด้วยสติ ตายด้วยปัญญารู้แจ้งเห็นจริงเสียก่อน" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 25) **การปฏิบัติ: เห็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในขันธ์ห้า** - ท่านสอนให้ใช้สติตามดูความคิดจนเห็น "อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ของขันธ์ห้า" และเห็นว่าความคิดเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปอย่างไร เมื่อดับลงไปนั้นภาษาธรรมเรียกว่า "ไตรลักษณ์" และ "ความว่าง" เข้ามาปรากฏ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้05) - ท่านให้ฝึกรู้ "ความเกิดความดับของวิญญาณในกายของเรา รู้ความเกิดความดับของกาย" โดยเข้าใจว่ากายเนื้อที่เกิดในภพมนุษย์ประกอบด้วยวิญญาณซึ่งเป็นนามธรรม รวมกันเป็นขันธ์ห้า เพราะเป็นกฎของไตรลักษณ์ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้88) - ท่านสรุปทิศทางการปฏิบัติว่า ต้องพยายาม "ทำความจริงให้ปรากฏขึ้นที่ใจของเรา เพื่อเห็นความเกิดความดับของจิต ของวิญญาณ ของขันธ์ห้า แยกแยะได้เห็นอนิจจัง ทุกข" จนคลายความหลงและละกิเลสออกได้ (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้41)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่องโลกธรรมในเชิงที่ว่าโลกและธรรมไม่ได้แยกจากกัน หากแต่ดำรงอยู่ด้วยกันในตัวมนุษย์คนเดียว กายคือก้อนโลก ใจคือตัวธรรม และการปฏิบัติที่ถูกต้องคือทำความเข้าใจทั้งสองด้านให้ถ่องแท้ ไม่ทิ้งด้านใดด้านหนึ่ง จุดสำคัญคือการเปลี่ยน "ปัญญาโลก" ให้กลายเป็น "ปัญญาธรรม" ด้วยการเจริญสติจนแยกรูปแยกนามได้ **โลกและธรรมอยู่ด้วยกัน ไม่อาจทิ้งฝ่ายใด** - "ทั้งสมมติ ทั้งวิมุตติเขาเกื้อหนุนกันอยู่ โลกธรรมก็อาศัยกันอยู่ เราจะไปทิ้งส่วนใดส่วนหนึ่งก็ไม่ได้ เราต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้องทั้งสองอย่าง เพราะว่ากายของเรานี่แหละคือก้อนโลก ใจของเรานั่นแหละคือตัวธรรม" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้38) - "ทั้งโลกทั้งธรรมก็อยู่ด้วยกัน ธรรมกับโลกก็อยู่ด้วยกัน สมมติกับวิมุตติก็อยู่ด้วยกัน วิญญาณก็มาอาศัยกายอยู่" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้14) **ทำความเข้าใจโลกธรรมให้ถูกต้องทั้งรูปและนาม** - "โลกธรรมก็เป็นอยู่อย่างนี้ เราก็ทำความเข้าใจให้มันถูกต้องทั้งโลกทั้งธรรม กายของเรานี่แหละก้อนโลก กายของเรานี่แหละเป็นส่วนของก้อนรูป ส่วนจิตวิญญาณ ความคิด อารมณ์ต่างๆ เป็นส่วนนามธรรม เราต้องรู้ด้วยการเจริญสติ" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 32) - ท่านสอนให้หมั่นพิจารณาตนเองว่า "กายทำหน้าที่อย่างไร วิญญาณทำหน้าที่อย่างไร โลกธรรมมีอะไรบ้างที่เราเข้าไปยุ่งเกี่ยว จนกว่าจะหมดลมหายใจ" (ที่มา: ตามความเป็นจริง28) **เปลี่ยนปัญญาโลกให้เป็นปัญญาธรรมด้วยการเจริญสติ** - ปัญญาที่เรามีตามปกติยังเป็นปัญญาโลก/ปัญญาสมมติ ต้องอาศัยความรู้ตัวเข้าไปสังเกตวิเคราะห์จึงจะแปรเป็นปัญญาธรรม "เปลี่ยนจากปัญญาโลกให้เป็นปัญญาธรรม คือถ้าแยกได้นี่ก็จะเป็นปัญญาธรรม" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้97) - "ถ้าใจของเราแยกรูปแยกนาม คลายได้ ใจของเราก็ตกกระแสธรรม ปัญญาโลกก็จะเป็นปัญญาธรรม เพียงแค่แยกได้ คลายได้" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้14)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนเรื่อง "ความรู้สึกตัว" โดยชี้ว่าความรู้สึกรับรู้สัมผัสของลมหายใจที่กระทบปลายจมูกนั่นเองคือสติหรือความรู้ตัว ซึ่งเมื่อทำให้ต่อเนื่องและรู้จักลักษณะอย่างถ่องแท้ ก็คือการอยู่กับปัจจุบัน **นิยามความรู้สึกตัว** - "รู้จักลักษณะของความรู้สึกรับรู้สัมผัสของลมหายใจที่วิ่งเข้าวิ่งออกกระทบปลายจมูกของเราให้ชัดเจน...คำว่า ความหมายของความรู้สึกตัวอยู่ปัจจุบัน" (ที่มา: ตามความเป็นจริง63) - "สัมผัสของลมหายใจที่กระทบปลายจมูกของเรา ความรู้สึกรับรู้ นั่นแหละที่ท่านเรียกว่า 'สติ' ความรู้ตัว สติรู้กาย" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 12) - "สัมผัสของลมหายใจที่กระทบปลายจมูกของเรานั่นแหละความรู้สึกตัว" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้38) **ความรู้สึกตัวต่อเนื่องคือสัมปชัญญะ** - "หายใจเข้า ก็มีความรู้สึกรับรู้อยู่ หายใจออก ก็มีความรู้สึกรับรู้อยู่ ถ้าเราหายใจให้ต่อเนื่อง...มีความรู้สึกที่ต่อเนื่อง ภาษาธรรมท่านเรียกว่า 'สัมปชัญญะ' มีความรู้ตัวทั่วพร้อม" (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 12) **ท่าทีที่ถูกต้องในการรับรู้** - "อย่าไปบังคับลมหายใจ อย่าไปเพ่ง อย่าไปจดจ่อ เพียงแค่สูดลมหายใจยาว ๆ แล้วก็ผ่อนลมหายใจออกมายาว ๆ กายของเราก็รู้สึกว่าสบายขึ้น" (ที่มา: หลวงพ่อฝากไว้38)

พระอาจารย์สำราญ ธมฺมธุโร สอนให้เจริญสติในทุกอิริยาบถของชีวิตประจำวัน โดยใช้ลมหายใจและการรับรู้ทางกายเป็นฐานหลักของการปฏิบัติ ไม่ใช่เพียงการนั่งสมาธิในเวลาว่าง แต่ให้สติดำเนินไปต่อเนื่องตลอดทุกขณะ **การสร้างสติรู้กายด้วยลมหายใจ** - การสร้างความรู้สึกรับรู้สัมผัสของลมหายใจนี่แหละเรียกว่า "การเจริญสติรู้กาย" สติไม่มี เราก็ต้องสร้างขึ้นมาให้อยู่กับกายของเรา ความรู้สึกพลั้งเผลอก็เริ่มขึ้นมาใหม่ (ที่มา: ตามความเป็นจริง40) **การฝึกจนเป็นอัตโนมัติในทุกอิริยาบถ** - พยายามฝึกความรู้สึกตัวหรือเจริญสติให้เกิดความเคยชิน จนเป็นอัตโนมัติในการดู ในการรู้ ในการรับรู้การหายใจเข้า หายใจออก หายใจหยาบ หายใจละเอียดเป็นอย่างไร อันนี้เป็นการเจริญสติลงที่กายของเรา ทุกอิริยาบถยืนเดินนั่งนอน กินอยู่ขับถ่าย (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 2) - ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนพยายามทำกายให้เป็นวัด ทำใจให้เป็นพระ เจริญสติเข้าไปเยี่ยมพระบ่อยๆ ทุกอิริยาบถ ทุกขณะจิต ทุกขณะลมหายใจเข้าออก สติไม่มีเราก็สร้างขึ้นมาให้มี ใจไม่เป็นสมาธิเราก็พยายามฝึก (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 1) **ผลของการฝึก — ใจสู่ความว่างและความเป็นกลาง** - ยืนเดินนั่งนอนให้เป็นแค่เพียงอิริยาบถ จนปรากฏขึ้นที่ใจของเรา จนใจของเราอยู่ในความเป็นกลาง อยู่ในความว่าง ว่างจากการเกิด ว่างจากกิเลส ว่างจากขันธ์ 5 ว่างจากความยึดมั่นถือมั่น (ที่มา: ตำราใบใหญ่ ลำดับที่ 7)