📿 หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ชี้ว่าความเครียดคือความทุกข์ที่เกิดจากความกลัวและพลังงานแห่งความหลง ทางแก้คือหยุดกลัว กลับมาแก้ที่ตัวเอง และใช้อานาปานสติทำใจให้สงบอย่างต่อเนื่อง **เครียดเพราะกลัว:** - ถ้าเรากลัวความยากจน กลัวความเสื่อม กลัวสิ่งต่างๆ จะมากระทบใจ เราก็เป็นคนเครียด — คนเครียดคือคนที่มีความทุกข์ ถ้าไม่กลัวความเจริญความเสื่อม อาการกลัวในใจก็ไม่มี ให้หันกลับมาตรวจดูและแก้ไขตัวเอง (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๔๗ จะอยู่ที่ไหนก็ให้มีอริยทรัพย์เป็นมรดกธรรม ที่นำไปใช้ต่อยอดความดีอยู่เสมอ) **เครียดคือพลังงานของความหลง:** - ความเครียดมาจากพลังงานแห่งอวิชชาความหลง สะสมเหมือนแก๊สกดดันในใจ ยิ่งทำตามใจตามอารมณ์ตัวเองยิ่งเพิ่มความเครียด สัมมาสมาธิที่พักผ่อนสมองจึงสำคัญ (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๘๓ รู้จักพลังงานแห่งความหลง ที่เป็นเหมือนแก๊สหมักหมมอยู่ในใจ) **วิธีปฏิบัติ:** - เมื่อเครียดฟุ้งซ่านคิดไม่หยุด ให้หายใจเข้าสบายหายใจออกสบาย ทำบ่อยๆ ติดต่อกัน ความเครียดจะดับลง — ใช้หลักอานาปานสติ ให้สมาธิความสงบเป็นบ้านของใจ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๗๒ สมาธิความสงบเป็นบ้านของใจ เพื่อสงบความวุ่นวายความปรุงแต่ง) - ปฏิบัติใหม่ๆ เครียดบ้างเป็นธรรมดา ถ้าทำติดต่อต่อเนื่องจะหายเครียดและกลายเป็นธรรมชาติ ความสุขความดับทุกข์ของทุกคนอยู่ที่ใจสงบ ไม่ว่ารวยหรือจน (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๘๐ ศาสนาคือคำสอนใดที่ว่างจากอริยมรรคมีองค์ ๘ สมณะที่ ๑-๔ ย่อมไม่มีอยู่ในศาสนานั้น)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม เน้นเรื่อง "ระเบียบ" — อย่าคอร์รัปชั่นเวลานอน ถึงเวลานอนต้องนอน และฝึกอานาปานสติให้แข็งแรงไว้รับมือยามตื่นกลางดึกแล้วความคิดพาไป **โทษของการนอนไม่หลับ:** - คนแก่ตื่นกลางดึกแล้วคิดต่อไปเรื่อยจนไม่หลับ — การนอนไม่หลับทำให้ร่างกายทรุดโทรม ทำงานวันต่อไปไม่เต็มศักยภาพ เป็นเหตุของโรคกระเพาะและสร้างปมด้อยให้ตัวเอง "อย่าพากันคอร์รัปชั่นเวลานอน" ถึงเวลานอนต้องเสียสละความคิดไปนอน (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๔๗ ใช้ธรรมะพัฒนากาย วาจา ใจ ให้ไปไกลกว่านี้ ชีวิตเราถึงจะสงบเย็น ไม่เป็นปัญหา) - สิ่งที่ทำให้ฟุ้งซ่านสมัยนี้มาทางโทรศัพท์มือถือ โทรทัศน์ — ให้ใช้เทคโนโลยีให้เกิดประโยชน์ อย่าหลงมันเหมือนยาเสพติด และควรนอนให้ได้ราว 6 ชั่วโมง (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๑๓ พิจารณาเห็นโลกโดยความว่างเปล่า มีสติทุกเมื่อ จะเป็นผู้ข้ามมัจจุราชเสียได้) **มีระเบียบในการคิดและการนอน:** - คนคิดเก่งตื่นขึ้นมาก็คิดต่อเลยจนนอนไม่หลับ เพราะอานาปานสติไม่แข็งแรง — ต้องมีระเบียบในการคิด เช่น นอนสี่ทุ่มตื่นตีสี่ ก่อนนอนไหว้พระนั่งสมาธิ คนรวยมีอำนาจแค่ไหนก็นอนไม่หลับได้ ต้องแก้ด้วยอานาปานสติ (ที่มา: มาประพฤติพรหมจรรย์ ตอนที่ ๖๔ กลับมาหาบ้านเราคือธรรมะ บ้านของเราคือการเสียสละปล่อยวางอยู่กับปัจจุบัน) **เปลี่ยนของไม่ดีให้เป็นฐานของดี:** - ผู้ปฏิบัติไม่ควรหงุดหงิดหรือปฏิเสธอารมณ์ลบอย่างความฟุ้งซ่านความง่วง — ให้เอาอารมณ์ที่ไม่ชอบเหล่านี้มาเป็นฐานให้สติเกิด เมื่อจิตยังไม่ตายมันก็ต้องคิดเป็นธรรมดา อย่าไปเครียดว่าทำไมต้องฟุ้ง (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๗ การกำหนดรู้จิตให้แจ่มแจ้ง) - ตามรู้จิตตรงๆ: จิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่า "ฟุ้งหนอ" "คิดหนอ" พอสงบแล้วก็รู้จิตที่ผ่องใสว่า "รู้หนอ" — เพียงเป็นผู้รู้ผู้ดูคือหัวใจสำคัญ (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๒ จะมองโลกภายนอกมองออกไป จะมองโลกภายในให้มองตน) - ง่วงตอนปฏิบัติให้ท่องสวดมนต์ในใจให้ต่อเนื่องแทนการนั่งหลับ เพราะความง่วงเป็นนิวรณ์ เป็นอาหารของความหลง (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๔๙ ในชีวิตประจำวันของเราต้องกลับมาหาศีล กลับมาหาธุดงควัตร เพื่อขัดเกลาขูดเกลาจิตใจ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม แจกแจงลำดับขั้นของความโกรธจนถึงพยาบาทที่ผูกแค้นข้ามปี และสอนให้ส่องกระจกดูหน้าตัวเองตอนโกรธ — พร้อมเรื่องเล่าหลวงปู่บุดดาที่คมที่สุดเรื่องหนึ่ง **ลำดับขั้นของความโกรธ:** - เมื่อกระทบสิ่งไม่ชอบ จิตจะไล่ระดับ: ปฏิฆะ (หงุดหงิด) → โกรธะ (ขุ่นเคือง) → โทสะ (คิดประทุษร้าย) → พยาบาท (ปองร้าย ผูกใจแก้แค้น) — ที่โกรธกันเป็นเดือนเป็นปี เป็น 10 ปีไม่หาย ก็เพราะตัวพยาบาทนี้ที่ไม่ปลงไม่วาง (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๘ การกำหนดรู้นิวรณ์ ๕ กิเลสที่มากางกั้นไม่ให้เกิดสมาธิปัญญา) **ปะทะด้วยกำลังสติ:** - เมื่อความโกรธเกิดขึ้น ต้องปะทะด้วยกำลังของสติที่เท่าทัน ไม่อย่างนั้นจะเป็นผู้สอบตก ดังคำเปรียบ "กรรมฐานขี้โกรธ สันโดษขี้ขอ" (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๒ มีสติอยู่กับลมหายใจอันประเสริฐ) - ลองส่องกระจกดูหน้าตัวเองเวลาโกรธสามี ภรรยา ลูก เจ้านาย — ดูว่าน่ากลัวขนาดไหน การต้อนรับแขก (กิเลส) ด้วยวิธีนี้จะทำให้เข้าใจทุกข์ และเปลี่ยนกิเลสให้เป็นปัญญาได้ (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๒๒ ศีลสมาธิกับปัญญาอยู่ด้วยกัน ใจมันถึงจะเย็นได้ ไม่ใช่สมาธิแบบหินทับหญ้า) **เรื่องหลวงปู่บุดดา:** - หลวงปู่บุดดาจะเทศน์เรื่อง "ความโกรธ" คู่กับท่านเจ้าคุณเปรียญ ๘ ท่านเจ้าคุณลองภูมิถามว่า "หน้าตาตัวโกรธเป็นอย่างไร" หลวงปู่ตอบว่า "หน้าตัวโกรธเหมือนหน้าส้นตีนไงล่ะ" ท่านเจ้าคุณโกรธหัวฟัดหัวเหวี่ยงไม่ยอมเทศน์ — หลวงปู่จึงขอขมาแล้วชี้ว่า "ตัวโกรธมันเป็นอย่างนี้เอง หน้าแดงๆ เทศน์ไม่ได้ คอแข็ง" คือให้เห็นของจริงกลางใจ (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๔๔ การศึกษาปฏิบัติเพื่อดับทุกข์และเพื่อธำรงพระศาสนา เป็นหน้าที่ของพุทธบริษัททุกคน) **เลิกเพ่งโทษคนอื่น:** - ตราบใดที่ใจยังมีโลภ โกรธ หลง และการแข่งดี เราทำร้ายตนเองและคนอื่นได้เสมอ — อยากอยู่เย็นต้องกำราบกิเลสในใจตน ไม่มัวเพ่งโทษผู้อื่นจนหลงลืมตน (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๖๖ เมื่อลดละการเพ่งโทษผู้อื่น หมั่นสำรวจโทษในตนเอง ย่อมมีชีวิตที่สงบเย็น)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม อธิบายภาวะ "จิตโศก" จากความรักอย่างเห็นภาพ — ความรักเหมือนแม่น้ำที่ทำให้ใจอิ่มเบ่งตัว พอรักหมดไป ใจจึงเหี่ยวแห้งซูบซีด และให้คำแนะนำที่ติดหูว่าให้ "รักไว้เผื่อความผิดหวัง" **กายวิภาคของความอกหัก:** - ความรักเหมือนแม่น้ำ ทำให้ใจเบ่งตัวอิ่มเต็ม — ดูหนุ่มสาวยามรักกัน ลืมกินข้าวกินน้ำเพราะใจมันอิ่ม แต่พอความรักหมดไป ใจยังอยากรักอยู่แต่ไม่มีรักจะรัก ใจจึงเหี่ยวแห้งซูบซีดลง เรียกว่า "โศก" — ทุกคนในโลกล้วนเคยประสบไม่มากก็น้อย (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) - อาการจิตโศกออกทางกาย: ร่างกายซูบซีด หน้าหม่นหมอง ใครชวนดูหนังฟังเพลงก็รำคาญไปหมด ข้าวไม่อยากกิน ใจแห้งผากรับอารมณ์ไม่ไหว (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๓๐ ชีวิตเปรียบเสมือนคนหลงทาง ได้มาพบทาง พบแสงสว่าง เพื่อหยุดก่อนลาก่อนวัฏสงสาร) - ความโศกหนักเบาตามความผูกพัน — ข่าวคนแปลกหน้าตายเราแค่สงสาร ถ้าเป็นเพื่อนก็โศกขึ้น ถ้าเป็นคนรักพ่อแม่ลูก ความโศกยิ่งท่วม (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) **คำเตือนและทางป้องกัน:** - แม้รักสมหวังก็หนีโศกไม่พ้น เพราะทุกอย่างตกอยู่ใต้กฎไตรลักษณ์ ไม่เที่ยง (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๓๐ ชีวิตเปรียบเสมือนคนหลงทาง ได้มาพบทาง พบแสงสว่าง เพื่อหยุดก่อนลาก่อนวัฏสงสาร) - จะรักใครให้ระวังไว้หน่อย "ที่ใดมีรักที่นั่นมีทุกข์" — อย่าทุ่มเทความรักไปทั้งหมด ให้เหลือไว้บ้าง ไม่ใช่รักเผื่อเลือก แต่ "รักไว้เผื่อความผิดหวัง จะได้มีน้ำหล่อเลี้ยงหัวใจ ไม่แห้งผากไปเสียหมดเวลาเสียใจ" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม อธิบายกลไกของความโศกไว้เห็นภาพ — ความรักเหมือนแม่น้ำหล่อเลี้ยงให้ใจอิ่ม พอสิ่งที่รักจากไป ใจจึง "แห้งผาก" และความโศกจะมากน้อยตามความผูกพัน **ความโศกโตตามความรัก:** - ข่าวคนแปลกหน้าตายเราแค่สงสาร แต่ถ้าในนั้นมีเพื่อนหรือญาติ ความโศกก็เกิดขึ้น และถ้าเป็นพ่อแม่ลูกหลานหรือคู่ชีวิตที่รักมาก ๆ ความโศกยิ่งท่วมท้น — ความโศกเกิดเพราะความรักความผูกพันเป็นสาเหตุ (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) - ความรักเหมือนแม่น้ำที่ทำให้ใจเบ่งบานอิ่มเอม — แต่พอรักนั้นหมดไปหรือคนรักจากไป ใจที่ยังอยากรักแต่ไม่มีให้รัก จะเหี่ยวแห้งซูบซีดลง นี่คือ "จิตโศก" ที่แสดงออกถึงร่างกายซูบซีด ใบหน้าหม่นหมอง (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) - เมื่อเขาตายจากไปหรือความรักกลายเป็นอื่น ใจจะแห้งผาก ใครชวนไปไหนก็รำคาญ ข้าวไม่อยากกิน ซึมเซารับอารมณ์ไม่ไหว — และต่อให้รักสมหวังก็หนีไม่พ้น เพราะทุกอย่างตกอยู่ใต้กฎไตรลักษณ์ (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๓๐ ชีวิตเปรียบเสมือนคนหลงทาง ได้มาพบทาง พบแสงสว่าง เพื่อหยุดก่อนลาก่อนวัฏสงสาร) **แบ่งรักไว้เผื่อความผิดหวัง:** - ปุถุชนเมื่อจะรักใครให้ระวังไว้บ้าง — อย่าทุ่มเทความรักไปทั้งหมด ให้เหลือไว้ "เผื่อความผิดหวัง" จะได้มีน้ำหล่อเลี้ยงหัวใจ ไม่แห้งผากไปหมดเวลาเสียใจ (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) **มรณานุสติ — ยาคลายความโศก:** - หมั่นทำสมาธิ เจริญสติ เจริญมรณานุสติเป็นประจำ ความรักจะไม่มีอิทธิพลเหนือใจมากเกินไป — "นึกถึงความตายสบายนัก มันหักรักหักหลงในสงสาร" พอระลึกว่าเราเองก็ต้องตาย ใจจะคลายจากความรักอันเป็นต้นทางของความโศก (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๘ จิตที่ไม่โศก ไม่เศร้า ไม่เสียใจ ไม่แห้งใจ) - "มามือเปล่า-ไปมือเปล่า อย่าเศร้าโศก" — เกิดมากำมือแน่นร้องไห้เพราะยึด ตายไปแบมือบอกความนัยว่าเหลือแต่มือเปล่าเหมือนวันที่มา (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๓๕ แสวงหาอริยทรัพย์ จากกายที่กว้างศอกยาววาหนาคืบที่มีใจครองนี้)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม เปรียบชีวิตหลังความตายเหมือนคนตาบอดพลาดตกจากยอดไม้สูง — ไม่รู้ว่าจะตกกระทบสิ่งใด — ทางเดียวที่เหลือคือยอมรับความจริงและใช้ชีวิตด้วยความไม่ประมาท **ตกจากยอดไม้ในความมืด — ความลับหลังความตาย:** - ชีวิตหลังความตายยังเป็นความลับ เหมือนคนตาบอดปีนต้นไม้แล้วพลาดตกจากยอดสูงลิบ ขณะร่วงลงมาก็อกสั่นขวัญแขวนไม่รู้จะกระทบสิ่งใด — ทันทีที่เกิดเป็นมนุษย์ก็ชื่อว่า "พลัดตกไปสู่ความตาย" ทุกเวลา วันเดือนปีที่ผ่านไปกลืนกินชีวิตพาความตายใกล้เข้ามาทุกขณะ ไม่มีใครช่วยให้พ้นได้ เหลือแต่ต้องยอมรับความจริงที่กำลังดำเนินอยู่ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓๘ การเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏ เป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนและซับซ้อนเหลือวิสัย จึงต้องใช้ชีวิตด้วยความไม่ประมาท) **เวียนว่ายตายเกิดคือเรื่องสลดใจ:** - การเวียนว่ายตายเกิดเป็นเรื่องสลดใจ — ต้องพลัดพรากจากพ่อแม่พี่น้องครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วก็แก่ ก็เจ็บ ก็ตาย โดยไม่ได้อะไร พระพุทธเจ้าก่อนตรัสรู้ทรงระลึกชาติด้วยบุพเพนิวาสานุสติญาณ เห็นการเวียนว่ายของพระองค์และสัตว์โลกจนสลดสังเวช — เราผู้ยังหลงเหยื่อเพลิดเพลินจึงต้องหยุด มาปรับตัวเข้าหาธรรมะ (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๖๘ แก้ไข้ปัญหาชีวิตด้วยธรรมะ ๔ เกลอ คือ สติ สัมปชัญญะ สมาธิ ปัญญา) **ตายมีสองแบบ — และตัวตนคือต้นทางของทุกข์:** - การเกิดการตายมี 2 อย่าง คือตายทางร่างกาย และตายทางจิตทางใจ — พระพุทธเจ้าจึงให้เรารู้ทั้งเรื่องกายและเรื่องใจ (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๓๖ การมาเข้าประพฤติปฏิบัติก็เพื่อให้เป็นหลักการ เพื่อเอาไปใช้งานในชีวิตประจำวันทุกหนทุกแห่ง) - เมื่อเอาตัวตนเป็นที่ตั้ง มีแต่ทุกข์เกิดขึ้น ทุกข์ตั้งอยู่ ทุกข์ดับไป — "ตัวตนนั้นคือความทุกข์ ตัวตนมันคือความเกิดแก่เจ็บตายพลัดพราก" (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๔๗ กรรมเก่ากรรมใหม่มาผัสสะมากระทบ เป็นขั้วบวกขั้วลบ เราต้องยกพิจารณาสู่พระไตรลักษณ์)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ชี้ว่าอภัยทานครั้งเดียวได้บุญมากกว่าธรรมทานร้อยครั้ง — แต่จะให้อภัยได้จริงต้องมีสติสมาธิเป็นฐาน ไม่อย่างนั้น "สิบปีก็ยังโกรธกันอยู่" **อภัยทาน — ทานที่บุญแรงที่สุด:** - การให้ธรรมทานแม้มากถึงร้อยครั้ง ยังได้บุญน้อยกว่าการให้ "อภัยทาน" แม้เพียงครั้งเดียว — อภัยทานคือการไม่ผูกโกรธ ไม่อาฆาตจองเวร ไม่พยาบาทคิดร้ายผู้อื่นแม้แต่ศัตรู เพราะเป็นการละโทสะกิเลสโดยตรง และเป็นการเจริญเมตตาพรหมวิหารธรรมไปพร้อมกัน (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๓๘ ศีลอบรมให้เกิดสมาธิ สมาธิอบรมให้เกิดปัญญา จิตที่ซักฟอกด้วยปัญญา ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะกิเลส) **ให้อภัยได้ ต้องมีสติสมาธิเป็นฐาน:** - อภัยทานสูงกว่าวัตถุทานและธรรมทาน แต่จะทำได้ต้องอาศัยการเจริญวิปัสสนา — "ถ้าไม่ได้เจริญสติ เจริญสมาธิ โกรธอย่างไรก็อยู่อย่างนั้น สิบปีก็ยังโกรธกันอยู่ เพราะไม่ได้ละไม่ได้วางด้วยสติด้วยสมาธิ" การอาฆาตจองเวรกันไม่ใช่ทางแห่งความสุข (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๒ การให้การเสียสละ และการประพฤติให้เป็นธรรมตามธรรม) **แผ่เมตตาปากเปล่าไม่พอ:** - เวลาโกรธใคร ท่องบทแผ่เมตตา "สัพเพสัตตา" เป็นร้อยเที่ยวก็ไม่หาย เพราะจิตไม่ได้ประกอบด้วยเมตตาจริง — ต้องเริ่มจากจิตที่รู้ตัวว่ากำลังโกรธ แล้วเจริญเมตตาเจาะจงในบุคคลที่เราโกรธให้เป็น ความพยาบาทจึงระงับได้จริง (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๘ การกำหนดรู้นิวรณ์ ๕ กิเลสที่มากางกั้นไม่ให้เกิดสมาธิปัญญา)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ตีแสกหน้าความท้อแท้ — มันคือ "ความคิดของผู้แพ้" ที่ประเมินผลไว้ก่อน — พระโพธิสัตว์กลางมหาสมุทรไม่สนใจว่าจะถึงฝั่งหรือไม่ "มีหน้าที่ว่ายอย่างเดียว" **ท้อเพราะประเมินผลไว้ก่อน:** - ความท้อใจเหมือนคนยืนมองริมฝั่งมหาสมุทรแล้วสรุปเองว่า "ข้ามไปไม่ได้แน่ ต้องจมน้ำตายแน่" — เป็นความคิดที่บั่นทอนจิตใจเพราะตัดสินผลล่วงหน้า — พระโพธิสัตว์เมื่อเรืออับปางกลางมหาสมุทร ยังอุ้มแม่ว่ายน้ำโดยไม่สนใจว่าจะถึงหรือไม่ถึง "ท่านมีหน้าที่ว่ายอย่างเดียว" จนร้อนถึงเทวดาต้องมาอุ้มข้ามฝั่ง (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๕๐ ทุกอย่างเกิดขึ้น ตั้งอยู่ไม่นาน มันก็ผ่านไป เมื่อเข้าใจจะไม่เป็นทุกข์) - ความคิดว่า "ทำไม่ได้" คือความคิดของผู้แพ้ — เหมือนมองผืนดินแห้งแล้งโล่งสุดลูกหูลูกตาแล้วท้อว่าแก้ไขไม่ได้ ปลูกต้นไม้กว่าจะโตก็อีกหลายปี — แท้จริงคนเรามีพลังจิต ต้องสู้ชีวิตอย่างสุด ๆ "เราคนเดียวนั่นแหละที่ให้ความสุขความสงบแก่โลก" (ที่มา: มาประพฤติพรหมจรรย์ ตอนที่ ๖๙ แก้ไขตนเอง เป็นผู้นำตนเอง ให้สมกับตำแหน่งหน้าที่ ถึงจะเป็นสิ่งที่ถูกต้องยุติธรรม) **อย่ากดตัวเองว่าบุญน้อย:** - อย่าไปกดตัวเองข่มตัวเองว่ามีบุญน้อย วาสนาน้อย คงบำเพ็ญบารมีมาแต่ปางก่อนน้อย — คิดอย่างนั้นมีแต่ทำให้ท้อแท้ถดถอยหมดกำลังใจ อดีตผ่านมาแล้วแก้ไม่ได้ — อนาคตที่สดใสคือปัจจุบันที่เรากำลังคิดดี พูดดี ทำดี (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๖๓ อนาคตที่จะสดใส จะก้าวหน้าสว่างไสว คือ ปัจจุบันที่เรากำลังคิดดี พูดดี ทำดี) - ความท้อใจคือ "อาการของตัวตน" — คนตัวตนเยอะ ทิฏฐิมานะเยอะ ข้อแม้ก็เยอะ ว่าร้อน ว่าหนาว ว่าเช้า ว่าเย็น — ยิ่งตัวตนมาก ยิ่งท้อง่าย (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๖๕ ชีวิตนี้ประเสริฐ อยู่ที่ได้ปฏิบัติตามทางสายกลางของพระพุทธเจ้า ความเป็นสิริมหามงคลก็จะเกิดแก่เรา) **กำลังใจต้องมีตลอดกาล:** - กำลังใจของคนเรามักมีมาเป็นพัก ๆ เดี๋ยวก็หายไป — พระพุทธเจ้าไม่ให้มีเป็นพัก ๆ ต้องมีตลอดกาล — งานพัฒนาจิตใจนี้ "ถอยหลังไม่ได้ มีแต่เดินหน้าอย่างเดียว" คนอื่นจะไม่ปฏิบัติก็ช่างเขา เราสนใจแก้ปัญหาของตัวเราเอง (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓ ปฏิบัติธรรมมีเเต่เเก้ตัวเอง ไม่มีไปเเก้คนอื่น เมื่อเเก้ตัวเองได้เเล้ว ถึงจะบอกในสิ่งที่ถูกต้องกับคนอื่นได้)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนแรงถึงใจ — "ให้ยินดีในความเจ็บไข้ไม่สบาย เพราะถ้าไม่มีมัน เราคงหลงไปมากกว่านี้" — ไม่ยอมรับเมื่อไร ทุกข์สองชั้นเมื่อนั้น **ยินดีในความเจ็บไข้:** - ทุกคนต้องยินดียอมรับในความเจ็บไข้ไม่สบาย — "ถ้าเราไม่มีความเจ็บไข้ไม่สบาย มันคงจะหลงไปมากกว่านี้" ดูอย่างเทวดาที่ติดสุขติดสบาย ส่วนใหญ่จึงบรรลุธรรมไม่ได้ — ความป่วยคือครูที่คอยปลุกเราจากความประมาท (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๔๕ ทุกอย่างย่อมดับสลายไป จึงต้องใช้ชีวิตด้วยความไม่ประมาท ทำแต่ความดีให้ใจสะอาดใจสว่างใจสงบ) - ไม่ยอมรับ = ทุกข์สองชั้น — คนไม่อยากแก่ไม่อยากป่วย ทุกข์กายยังไม่พอต้องทุกข์ใจอีกชั้น — ความเห็นผิดนี้ต้องรักษาด้วย "ธรรมโอสถ" คือยอมรับแต่โดยดี แม้พระพุทธเจ้ายังทรงพระประชวรและเสด็จดับขันธปรินิพพาน ไม่มีใครหนีพ้น (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๕๔ ทำอย่างไร ถึงจะให้ชีวิตที่ประเสริฐนี้ไม่ขาดทุน) **มารยาทยามป่วยแบบผู้ปฏิบัติ:** - ป่วยเล็กน้อยไม่จำเป็นต้องถึงโรงพยาบาล ให้ถือโอกาสภาวนากลับเข้ามาหาตัวเอง — ถ้าต้องนอนโรงพยาบาลก็ให้พูดจากับหมอพยาบาลด้วยสติด้วยปัญญา อย่าวางมาดวางก้าม อย่าฉวยโอกาสใช้โรงพยาบาลเป็นที่พักผ่อนปลดปล่อยอารมณ์ พออาการดีพอกลับได้ก็รีบกลับ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๖ บวชกาย บวชวาจา บวชใจ จึงเป็นผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ตอบคนที่บ่นว่า "ทำแต่งาน ไม่มีเวลาปฏิบัติธรรม" — การทำงานนั่นแหละคือการปฏิบัติธรรม คือการเสียสละ และงานนี้คู่กับลมหายใจของเราเอง **การทำงานคือการปฏิบัติธรรม:** - อย่าไปคิดว่าทำแต่งานจนไม่มีเวลาปฏิบัติธรรม — "การทำงานนั่นแหละคือการปฏิบัติธรรม คือการเสียสละ คือการตั้งมั่น" เราทำงานเพื่อส่วนรวม ไม่ใช่เพื่อกอบโกยมาเป็นของตัว — การงานคู่กับความดี คู่กับลมหายใจ อย่าคิดว่างานหนักเหลือเกินเหนื่อยเหลือเกิน ให้เห็นว่านี่คือความสุข ความดับทุกข์ และการสร้างบารมี (ที่มา: มาประพฤติพรหมจรรย์ ตอนที่ ๖๓ ต้องอาศัยข้อวัตรปฏิบัติเพื่อฝึกใจ เพื่อละความเห็นแก่ตัว) - พระพุทธเจ้าสอนไม่ให้เป็นคนขี้เกียจขี้คร้าน — ต้องทำงาน ต้องเสียสละ ขยันมาก ๆ แม้งานของพระก็คืองาน: รักษาศีล เดินจงกรม นั่งสมาธิ ทำวัตรสวดมนต์ ทำความสะอาดเสนาสนะ ดูแลต้นไม้ กวาดถนนหนทาง — ทั้งหมดคือการปฏิบัติธรรม (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๖๑ ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรไม่เห็นแก่นอน และมีปัญญาดี ย่อมชนะได้ในทุกสิ่ง) **ทำเพื่อเสียสละ จึงไม่เครียด:** - คนทำงานแล้วไม่เครียด เพราะทำเพื่อเสียสละตัวตน ไม่ใช่เพื่อสะสม — แม้การให้ทานก็เพื่อเสียสละ "ไม่ใช่เพื่อลงทุน ไม่ใช่เพื่อเป็นนายทุน" การเรียนการศึกษาก็เพื่อเข้าใจเรื่องที่ถูกต้องเป็นธรรม (ที่มา: คุณของพระพุทธเจ้า ตอนที่ ๓๒ กิเลสอย่างหยาบละได้ด้วยรักษาศีล อย่างกลางละได้ด้วยเจริญสมาธิ อย่างละเอียดละได้ด้วยการเจริญวิปัสสนา) **คนทำงานเพื่อส่วนรวมต้องมีธรรมเป็นหลัก:** - เมื่อผู้ทำงานราชการไม่เอาธรรมะ เอาความเห็นแก่ตัว ไม่เสียสละ มาหาผลประโยชน์ ไม่มีความสุขในการทำงาน มีความสุขแค่จะได้เงิน ได้บ้าน ได้ยศสรรเสริญ — กลไกของส่วนรวมก็ไปไม่ได้ การปกครองตัวเองและผู้อื่นล้วนต้องเอาธรรมะ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๒๑ ผู้นำเป็นผู้ที่สำคัญเพราะเป็นหัวจักรนำขบวน จึงต้องเป็นผู้มีธรรมะเป็นหลักเป็นใหญ่อยู่ในใจเสมอ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าการมีครอบครัวคือโอกาสแห่งการฝึกตนเพื่อเป็นผู้ให้และผู้เสียสละ มิใช่เพื่อแสวงหาความสุขจากผู้อื่น **มีครอบครัวเพื่อเป็นผู้ให้ ผู้เสียสละ:** - "การที่จะมีครอบครัวนี้ก็เพื่อที่จะเป็นผู้ให้ เพื่อที่จะเป็นผู้เสียสละ เป็นผู้ที่ไม่เอาความสุขจากผู้อื่น" — ต้องปรับที่ใจ คำพูด และกิริยามารยาทของตัวเอง จึงสมควรเป็นคุณพ่อคุณแม่ ถ้ายังอยากให้เขาดูแลเอาใจเรา ครอบครัวก็แย่ (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๑๙ เราได้อัตภาพเป็นมนุษย์ เป็นสิ่งมีชีวิตที่สัปปายะ ต้องรู้จักใช้เวลาชีวิตให้สงบเย็นเป็นประโยชน์มากที่สุด) - สามีภรรยาต้องเอาธรรมะเป็นที่ตั้ง "อย่าเอาใจเอาอารมณ์เป็นหลัก เอาการเสียสละเป็นหลัก ครอบครัวเราจะอยู่ได้ เกิดเป็นความมั่นคงถาวร" (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๘๑ พุทธวิธีในการเลี้ยงลูกให้ถูกทาง เป็นพ่อแม่ที่สมบูรณ์แบบ) **สามีภรรยาคือผู้บำเพ็ญบารมีร่วมกันสู่นิพพาน:** - "สามีภรรยาคือผู้บำเพ็ญบารมีร่วมกัน" ต่างคนต่างดูแลกัน มีอุดมการณ์ไปพร้อม ๆ กันในการประพฤติปฏิบัติ "เรียกว่าคือผู้ที่เดินไปพระนิพพานพร้อมๆ กัน" — รูปกายจะแก่เฒ่าไม่สวยไม่หล่อ แต่ความดีจะอยู่ยาวตลอดไป (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๑ การสงเคราะห์ดูแลภรรยาสามีและการทำงานไม่ให้คั่งค้าง) **ความสามัคคีและธรรมะเป็นรากฐานครอบครัว:** - พ่อแม่ต้อง "มีศีลเสมอกัน มีความเห็นเสมอกัน" ขยัน ประหยัด ซื่อสัตย์ กตัญญู อยู่ในศีล ๕ ไม่ทะเลาะวิวาทกัน และเป็นตัวอย่างด้วยความดีจริง ไม่ใช่โชว์แต่ภายนอก (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒ พัฒนาจากคนให้เป็นมนุษย์ และต่อยอดให้ถึงเป้าหมายสูงสุด) - "เราต้องสลัดเสียซึ่งตัวตน" — อย่าเป็นแบบตระกูลที่แย่งเงินแย่งอำนาจกัน ยิ่งแก่ยิ่งต้องรักกันสงสารกัน เป็นตัวอย่างให้ลูกหลานเห็นว่ามนุษย์ประเสริฐแท้ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๒๙ เพียรปฏิบัติให้ใจของเราเย็น เกิดกำลังมีพลัง ที่จะหยุดความไม่ดีในตัวเองให้ได้)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าความสุขที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่วัตถุหรือความเพลิดเพลินชั่วคราว แต่อยู่ที่การเข้าถึงความสงบภายในและการปฏิบัติถูกต้องตามหลักธรรม **ความสุขแท้ต้องเป็นอมตะ ปราศจากกิเลส:** - ความสุขที่แท้จริงต้องเป็นความสุขที่เป็นอมตะ เข้าถึงได้ สัมผัสได้ — เกิดจากการเข้าถึงพระรัตนตรัยภายใน เป็น "สุขล้วนๆ ที่ปราศจากความโลภ ความโกรธ ความหลง" ดังพระมหากัปปินะที่เมื่อมีความสุขภายในแล้วมักอุทานว่า "สุขจริงหนอ สุขจริงหนอ" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๕๙ ส่งอดีตส่งอวิชชาส่งความหลงไป ให้พระรัตนตรัยเกิดขึ้นที่กายวาจาใจตน) - ท่านยกพุทธพจน์ในขุททกนิกาย ธรรมบท ว่า "บุคคล ผู้เอิบอิ่มในธรรม มีใจผ่องใส ย่อมอยู่เป็นสุข" — ส่วนความสุขจากการดื่ม การกิน การเที่ยว เป็นความสุขชั่วคราว "ถ้าจะเรียกให้ถูก ต้องเรียกว่าเป็นความเพลินมากกว่า" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๕๙ ส่งอดีตส่งอวิชชาส่งความหลงไป ให้พระรัตนตรัยเกิดขึ้นที่กายวาจาใจตน) **ความสุขอยู่ที่การวางของหนัก ไม่ใช่ที่ทรัพย์สมบัติ:** - "ความสุขความดับทุกข์อยู่ที่เรามาวางของหนัก อยู่ที่เราปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่นในปัจจุบันนี่แหละ ไม่ได้อยู่ที่การมีเงินมีสตางค์เยอะ ไม่ใช่อยู่ที่การไม่แก่ไม่เจ็บไม่ตาย" — ต้องรู้ชัดว่าสังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน เป็นสภาวธรรม (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๘๐ สูงอายุอย่างใจดีใจสบาย เป็นร่มโพธิ์ร่มไทรให้ลูกหลาน เตรียมมรณกาลให้มีความสุข) **ความสงบคือบ้านแท้ของชีวิต:** - ท่านยกคำหลวงพ่อชา สุภัทโท ว่า "บ้านที่แท้จริงของเรา คือความรู้สึกที่มันสงบ" และพุทธภาษิต "นตฺถิ สนฺติปรํ สุขํ" สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี — ชีวิตคือการเดินทางกลับบ้าน บ้านเทียมคือโลกิยธรรม บ้านแท้คือโลกุตตรธรรม "ใครที่ทำตัวให้สงบได้ ก็จะมีความสุข เพราะได้อยู่บ้านแท้" (ที่มา: คุณของพระพุทธเจ้า ตอนที่ ๓๘ มีสติเตือนตนอยู่เสมอว่า เราเป็นสาวกของพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์ ไม่ควรกระทำความชั่วทั้งปวง)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าการเจริญสติคือหัวใจของการปฏิบัติธรรม เป็นหนทางอันประเสริฐที่รวมศีล สมาธิ ปัญญาเข้าด้วยกัน — แก้ที่จิตที่ใจดีกว่าไปแสวงหาสิ่งภายนอก **เจริญสติ คือเจริญศีล สมาธิ ปัญญา:** - "การเจริญสติ คือ การเจริญศีล เจริญสมาธิ เจริญปัญญา" — เรามาแก้ที่จิตที่ใจ ดีกว่าไปแก้สิ่งภายนอก ปฏิบัติไปให้ดับทุกข์ในหัวจิตหัวใจในปัจจุบันไปเรื่อย ๆ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๑๔ มาทำลายทิฏฐิมานะอัตตาตัวตน ที่ทำให้ว่ายวนในทุกข์ ดุจฉายหนังม้วนเก่า) - อานาปานสติ สติอยู่กับลมหายใจ มีคุณมากมาย — พัฒนากาย วาจา ใจ ทำให้มีระเบียบวินัยมั่นคง ความจำดี เรียนเก่งทำงานสำเร็จ เพราะสมาธิเป็นพื้นเป็นฐาน (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๒ มีสติอยู่กับลมหายใจอันประเสริฐ) **หลักฝึกสติ: กำหนด และจดจ่อ:** - กำหนด คือเจริญสติอยู่กับปัจจุบัน ไม่คิดถึงอดีตไม่ใฝ่ฝันถึงอนาคต — เปรียบดังบุรุษถือหม้อน้ำมันเดินมา มีคนถือดาบตามหลังขู่ว่าน้ำมันหกจะตัดศีรษะ จึงต้องมีสติจดจ่อไม่วอกแวก (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๔ มีสติสัมปชัญญะเจริญวิปัสสนาภาวนา อันเป็นมรรคาสู่ความดับทุกข์) - จดจ่อ คือจับจ้องอารมณ์อย่างแนบแน่นไม่ผิวเผิน เหมือนเล็งธนูแล้วยิงให้พุ่งเข้าเป้าด้วยกำลังแรงจนธนูปักตรึง (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๔ มีสติสัมปชัญญะเจริญวิปัสสนาภาวนา อันเป็นมรรคาสู่ความดับทุกข์) **สติสัญชาตญาณ vs มหาสติ:** - ขับรถ เดิน ก็มีสติอยู่แล้ว ไม่งั้นล้มตกบันได — แต่นั่นคือสติสัญชาตญาณ ส่วนมหาสติปัฏฐานมีความเพียรใส่ใจ ความรู้เนื้อรู้ตัว ระลึกได้ในอารมณ์นั้น ๆ — พระอรหันต์คือผู้ฝึกสติสำเร็จ "มีสติสมบูรณ์ที่สุดร้อยเปอร์เซ็นต์ ไม่พลั้งไม่เผลอ" (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๑๐ การกำหนดรู้โพชฌงค์ องค์แห่งการบรรลุธรรม ๗ ประการ) - พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ล้วนสอนเรื่องสติสัมปชัญญะ ปัญญา วิปัสสนา ซึ่งคืออันเดียวกัน — เพื่อทำลายกำแพงแห่งสมมติ ถึงวิมุติหลุดพ้น (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๑ พัฒนาสติธรรมดาให้เป็นมหาสติ) **สติปัฏฐาน ๔ — ขุมทรัพย์ในกายยาววา:** - การเจริญสติเป็นวิปัสสนาภาวนา อบรมจิตให้เกิดวิปัสสนาญาณหยั่งเห็นไตรลักษณ์โดยประจักษ์ — สติที่ซึมซับรับรู้สภาวธรรมอยู่เสมอ "สามารถทลายกำแพงแห่งสมมติบัญญัติ" (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๘๘ รู้จักจริตทั้ง ๖ ที่อยู่ในใจ แก้ไขให้ถูกต้องด้วยมหาสติปัฏฐาน ๔) - หลักชัยของพระพุทธศาสนาคือการดับทุกข์ และนโยบายหลักคือการเจริญสติ — ธรรมชาติในตัวมนุษย์มีขุมทรัพย์คืออริยสัจ ๔ ซ่อนอยู่ในร่างกายที่กว้างศอก ยาววา หนาคืบ และมีใจครอง (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๘๘ รู้จักจริตทั้ง ๖ ที่อยู่ในใจ แก้ไขให้ถูกต้องด้วยมหาสติปัฏฐาน ๔)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนเรื่องสมาธิภาวนาอย่างเป็นรูปธรรม — สมาธิคือหัวใจของการปฏิบัติที่ต้องฝึกต่อเนื่องทุกอิริยาบถ ไม่ใช่เพียงการนั่งหลับตา **สมาธิคืออะไร:** - "สมาธิ คือ ความไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง ไม่มีความนึกคิดปรุงแต่งอะไรทั้งนั้น มีแต่เสียสละ มีแต่ปล่อย มีแต่วาง" — อาศัยการฝึกบ่อย ๆ ปฏิบัติบ่อย ๆ และท่านยกเรื่องพระปธานิกติสสเถระจากพุทธประวัติมาย้ำว่าการฝึกอะไรก็ไม่ยากเท่าฝึกตนเอง (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๒๕ การฝึกอะไรก็ไม่ฝึกยากเท่ากับฝึกตนเอง ผู้ที่ฝึกตนได้แล้ว จึงฝึกผู้อื่นได้) - "สมาธิ คือตัวสงบ คือตัวดับทุกข์ เปรียบเสมือนแอร์คอนดิชั่นที่ให้ความสมดุลทางจิตใจ" (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓๔ เราจะขลังจะศักดิ์สิทธิ์จะสำเร็จได้ ก็เพราะว่าเราพากันประพฤติพากันปฏิบัติธรรมตามอริยมรรค) **วิธีปฏิบัติ — หายใจให้สบาย อย่าอยากให้สงบ:** - ทำสมาธิแบบที่พระพุทธเจ้าสอน: หายใจเข้าก็ให้รู้ หายใจออกก็ให้รู้ — "เราอย่าไปอยากให้มันสงบ เรามีหน้าที่อย่างเดียว คือหายใจเข้าให้สบาย หายใจออกให้สบาย" ทำงานอยู่กับลมหายใจอย่างนี้ตลอด (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓๔ เราจะขลังจะศักดิ์สิทธิ์จะสำเร็จได้ ก็เพราะว่าเราพากันประพฤติพากันปฏิบัติธรรมตามอริยมรรค) - การภาวนาต้องทุกอิริยาบถ ไม่ใช่แค่เดินจงกรมหรือนั่งสมาธิ — เปรียบเหมือนต้นไม้ที่ต้องได้น้ำได้ปุ๋ยสม่ำเสมอจึงเจริญเติบโต (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๒๔ การปฏิบัติธรรม เป็นเหมือนการชิงแชมป์โลก อย่ายอมพ่ายแพ้ให้แก่ความย่อหย่อนอ่อนแอ) - ท่านยกพุทธพจน์ว่าสมาธิอันประกอบด้วยอานาปานสติเป็น "ธรรมเครื่องอยู่ของพระอริยะบ้าง ของพรหมบ้าง ของพระตถาคตบ้าง" — เจริญแล้วเพิ่มพูนแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๑๗ สติที่อยู่กับลมหายใจ คือเครื่องอยู่ของจิตในปัจจุบัน) **สมาธิเป็นบันไดสู่วิปัสสนา:** - จะเจริญวิปัสสนาได้ต้องทำสมาธิให้ได้ก่อน แต่ "สมาธิจึงเป็นเพียงบันไดขั้นต้นที่ก้าวไปสู่การเจริญวิปัสสนาปัญญาเท่านั้น" — ท่านยกพุทธพจน์ว่าผู้ทำฌานได้นานถึง ๑๐๐ ปี ยังได้บุญน้อยกว่าผู้เห็นความจริงว่าสรรพสิ่งอันเนื่องมาจากการปรุงแต่งล้วนเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา แม้เห็นเพียงชั่วขณะจิตเดียว (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๓๘ ศีลอบรมให้เกิดสมาธิ สมาธิอบรมให้เกิดปัญญา จิตที่ซักฟอกด้วยปัญญา ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะกิเลส)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนเรื่องการปล่อยวางไว้อย่างลึกซึ้ง โดยชี้ให้เห็นว่าการปล่อยวางไม่ใช่การเฉยเมยหรืองดเว้นการเสียสละ แต่เป็นการวางรากฐานชีวิตบนธรรมะแทนตัวตน **ปล่อยวางคือการละสักกายทิฏฐิ** - "ให้เข้าใจคำว่าปล่อยวาง คำว่าปล่อยวางนี่คือการละสักกายทิฏฐิละการยึดมั่นถือมั่น ละความเห็นแก่ตัว เอาธรรมเป็นใหญ่ เอาธรรมเป็นหลัก ไม่เอาตัวตนเป็นหลัก ไม่เป็นคนเจ้าอารมณ์ ไม่เสียสละนึกว่าปล่อยวางจะไม่เสียสละ คนเราถ้าเสียสละมันเป็นกลไลแห่งความเป็นธรรม ความยุติธรรมมันถึงจะเกิดได้" — ท่านโยงต่อไปถึงระดับสังคมว่าสิ่งที่ถูกต้องที่สุดคือธรรมะ ต้องเอาความเป็นธรรมความยุติธรรมเป็นหลัก ไม่ใช่เอาแต่เสียงคนส่วนมาก (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๔๔ มีความเห็นชอบ ปฏิบัติอย่างถูกต้อง ด้วยการ "ปล่อย วาง ว่าง หลุด") **ปล่อยวางตัวตน เยี่ยงอย่างพระพุทธเจ้า** - "ให้เข้าใจคำว่า 'ปล่อยวาง' คำว่า 'ปล่อยวาง' นี้มันปล่อยวางตัวตน หรือว่าหยุดมีตัวมีตน แล้วไปมีความสุขในการดำเนินชีวิตที่ประเสริฐทั้งวันทั้งคืน เราดูตัวอย่างแบบอย่างของพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าที่ปล่อยวาง ปล่อยวางตัวตน วันหนึ่งคืนหนึ่ง พระพุทธเจ้าทรงบรรทมคืนละ ๔ ชม. ทำงานเพื่อเสียสละวันละ ๒๐ ชม. พระอรหันต์ก็เหมือนกัน วันหนึ่งก็นอน ๔ ชม. ทำงานวันละ ๒๐ ชม. เพราะคนเรามีความสุขในการเสียสละทั้งวันทั้งคืน" (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๓๙ มีหลักการมีอุดมการณ์มีจุดยืน เพื่อมาสังคายนาตนเอง จัดการแก้ไขตนเองให้ถูกต้อง) **ปล่อยวางคือดีท็อกซ์ภายใน** - "การปล่อยวางเท่ากับดีท๊อกซ์ของเสียที่เรากินไปเมื่อสองวันสามวัน อันนี้มันเป็นระบบวิทยาศาสตร์ที่เราต้องดีท๊อกซ์ออกทางภายนอก ทางภายในเราต้องเสียสละ ต้องปล่อยต้องวาง" — อย่าหลงกรรมเก่า หลงในรูปเสียงกลิ่นรสลาภยศสรรเสริญ จนพาลูกหลานวงศ์ตระกูล "บริโภคของเก่า" ชีวิตประจำวันต้องรู้จักอริยสัจ ๔ รู้จักทุกข์ เหตุเกิดทุกข์ และข้อปฏิบัติถึงความดับทุกข์ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๕๖ ตั้งใจตั้งสมาทานหยุดตามใจตนเอง จะได้ไม่เป็นผู้กินแต่ของเก่า) **ฝึกปล่อยวาง เอายศตำแหน่งออกจากใจ** - "ฝึกปล่อยฝึกวาง ฝึกตัดสิ่งภายนอก ทิ้งสิ่งภายนอกไป มีความสุขกับการเดินจงกรม มีความสุขกับการกวาดวัด กวาดศาลา ดูแลบ้านพัก ดูแลความสะอาดที่อยู่ที่อาศัย เรามีอะไรก็ปล่อยวางให้หมด เราเป็นเถ้าแก่ก็เอาเถ้าแก่ออกจากใจ มียศมีตำแหน่งก็เอาออกจากใจ มียศมีตำแหน่งเราก็ปล่อยวางหมด เป็นผู้หญิงเป็นผู้ชายเราก็ปล่อยวางหมด ไม่เป็นผู้หญิงไม่เป็นผู้ชาย ไม่มีเพศแล้ว ต้องทำใจให้มีความสุข" — ท่านย้ำว่าทุกคนต้องฝึกไว้ เวลาเจ็บไข้ได้ป่วยจะได้เอาจิตใจที่ฝึกแล้วไปใช้ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓ ปฏิบัติธรรมมีเเต่เเก้ตัวเอง ไม่มีไปเเก้คนอื่น เมื่อเเก้ตัวเองได้เเล้ว ถึงจะบอกในสิ่งที่ถูกต้องกับคนอื่นได้)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้ถ่ายทอดคำสอนเรื่องความทุกข์และการดับทุกข์ไว้ว่า รากเหง้าของความทุกข์อยู่ที่ความยึดมั่นในตัวตนและความไม่รู้ ส่วนหนทางดับทุกข์นั้นไม่ได้อยู่ที่ไหนไกล หากอยู่ที่การมีสติ มีความเห็นถูกต้อง และยกเลิกตัวตนในปัจจุบันนี้เอง **รากเหง้าของความทุกข์: ตัวตนและความไม่รู้** - คนเราทุกคนล้วนมีความยึดมั่นถือมั่น "คนเราทุกๆ คนมีความเห็นแก่ตัว มีความยึดมั่นถือมั่นในตัวในตน เอาตัวเองเป็นที่ตั้ง เอาตัวเองเป็นใหญ่ เอาตัวเองเป็นประธาน ทุกๆ คนจึงเปรียบเสมือนแมลงเม่าพากันบินเข้ากองไฟ" (ที่มา: มาประพฤติพรหมจรรย์ ตอนที่ ๗๐ ผู้มุ่งหวังความเจริญ ความงอกงาม ต้องมาละกามที่เป็นสิ่งเสพติดของใจ) - ตัวตนเป็นต้นเหตุพาให้มีความทุกข์ เพราะ "ตัวตนของเรามันพาเรามีความทุกข์เพราะเราได้เอาร่างกายเอาธาตุเอาขันธ์เอาอายตนะ มันก็ย่อมมีความทุกข์ เพราะร่างกายมีความทุกข์และก็มีความสุข มีความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความพลัดพราก" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๔๐ เมื่อเราทั้งหลายพากันยกเลิกตัวตน ปัญหาของทุกคน มันจะจบลงไปด้วยดี) - ใจที่ยังไม่รู้ "ถูกเผาด้วยอวิชชาความหลง มีการถูกเผาทั้งเป็น ด้วยความไม่รู้ความไม่เข้าใจ รูปสวยๆ รูปหล่อๆ มันก็เผาใจของเราร้องโอยๆๆ เสียงไพเราะมันก็เผาใจเราร้องโอยๆ" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๗๐ เราเอาตัวตนเป็นที่ตั้ง มันน่าอายมันน่าเกลียดนะ เกิดมาเป็นผู้ประเสริฐแล้วยังโง่ยังหลงยังเซ่อยังเบลออยู่) **การดับทุกข์: สากล ทุกหนแห่ง ไม่จำกัดเชื้อชาติ** - ความดับทุกข์ไม่ขึ้นกับฐานะหรือสถานที่ "คนเรานั้นถ้าสุขภาพร่างกายไม่ดี เป็นคนยากจน ถ้าจิตใจสงบ ก็สามารถดับทุกข์ ไม่มีทุกข์ได้" (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓๔ เราจะขลังจะศักดิ์สิทธิ์จะสำเร็จได้ ก็เพราะว่าเราพากันประพฤติพากันปฏิบัติธรรมตามอริยมรรค) - ความดับทุกข์มีอยู่ทุกหนทุกแห่งสำหรับทุกคน "ความดับทุกข์ของมนุษย์ถึงมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง ทั้งในกรุง เมืองหลวง ต่างจังหวัด อำเภอ หมู่บ้าน ในป่าในเขา ดับทุกข์ได้ทั้งหมด เป็นความดับทุกข์ของหมู่มวลมนุษย์ทุกคน" (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๗ อดีตจะเป็นอย่างไรก็คือบทเรียน ให้ได้เห็นความเปลี่ยนแปลงในปัจจุบัน เพื่อตั้งมั่นในอริยมรรค) - ความดับทุกข์นั้นเป็นสากล "ไม่ได้เกี่ยวกับพวกที่เป็นนักบวช ไม่ได้เกี่ยวกับผู้ไม่ได้บวช ไม่ได้เกี่ยวกับที่ใครจะเกิดอยู่ที่ไหน ทำอะไร ไม่เกี่ยวกับเชื้อชาติศาสนา หากเป็นสากล เป็นความดับทุกข์อย่างนี้น่ะ เหมือนอาหารนั่นแหละ ทุกคนมีความเห็นถูกต้องเข้าใจถูกต้องปฏิบัติถูกต้อง พากันทาน มันก็ดับทุกข์หมด" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๘ ยิ่งกว่าเอกราชทั่วแผ่นดิน ยิ่งกว่าขึ้นสวรรคาลัย ยิ่งกว่าอธิปไตยในโลกทั้งปวง คือพระโสดาปัตติผล) **หนทางดับทุกข์: ยกเลิกตัวตน มีสติ และปฏิบัติถูกต้อง** - ความดับทุกข์ที่แท้จริงอยู่ที่การยกเลิกตัวตนในปัจจุบัน "ความดับทุกข์ที่แท้จริงนั้นน่ะ มันไม่ได้อยู่ที่ใกล้ไกลหรอก แต่หากมันอยู่ที่เราทุกคนมีความเห็นถูกต้องเข้าใจถูกต้องปฏิบัติถูกต้องอยู่ที่ปัจจุบันของเราทุกคน ถึงต้องกลับมาหาสติคือความสงบ กลับมาหาสัมปชัญญะคือธรรมะ สละคืนซึ่งนิติบุคคลซึ่งตัวซึ่งตน" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๗๐ เราเอาตัวตนเป็นที่ตั้ง มันน่าอายมันน่าเกลียดนะ เกิดมาเป็นผู้ประเสริฐแล้วยังโง่ยังหลงยังเซ่อยังเบลออยู่) - ความดับทุกข์เริ่มจากการยกเลิกอวิชชาความหลง "เพราะความดับทุกข์ที่แท้จริงนั้นอยู่ที่เรายกเลิกตัวตน ยกเลิกอวิชชาความหลง ความดับทุกข์มันจะมีแก่หมู่มวลมนุษย์ที่มีความเห็นถูกต้องเข้าใจถูกต้องปฏิบัติถูกต้อง" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๘ ยิ่งกว่าเอกราชทั่วแผ่นดิน ยิ่งกว่าขึ้นสวรรคาลัย ยิ่งกว่าอธิปไตยในโลกทั้งปวง คือพระโสดาปัตติผล) - ชีวิตที่มีความสุขและดับทุกข์ได้ต้องปรับตัวเข้าถึงศีลถึงธรรม โดยศีลในที่นี้ได้แก่ "ความไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง เมื่อเราไม่โลภ ไมโกรธ ไม่หลง เราถึงจะเข้าถึงธรรมะได้" ทุกคนจึงจำเป็นต้องฝึกสมาธิ ฝึกให้ใจอยู่กับเนื้อกับตัว อยู่กับการทำงานและการเสียสละ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๓๔ เราจะขลังจะศักดิ์สิทธิ์จะสำเร็จได้ ก็เพราะว่าเราพากันประพฤติพากันปฏิบัติธรรมตามอริยมรรค)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนเรื่องอริยสัจ ๔ ในฐานะแก่นแท้ของพระพุทธศาสนา เป็นหลักความจริงที่ทุกคนต้องเข้าใจและปฏิบัติเพื่อพ้นจากทุกข์ **ความหมายและองค์ประกอบของอริยสัจ ๔** - อริยสัจเป็นศาสตร์อิสระอีกชนิดหนึ่งต่างหาก ว่าด้วยการทำตนให้บริสุทธิ์หลุดพ้นจากทุกข์และความมืดมนทั้งปวง คือหลักวิชาที่จะทำให้คนบรรลุเป็นพุทธะ เช่นเดียวกับพระพุทธเจ้าผู้ค้นพบอริยสัจ (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๒๖ การเห็นอะไร ก็ไม่ประเสริฐสุดเท่ากับการเห็นอริยสัจ ๔ ที่มีอยู่ในกายในใจนี้) - อริยสัจ ๔ ประกอบด้วย ทุกข์ ความจริงอันประเสริฐคือความบีบคั้นความทรมานกายทรมานใจ สาเหตุให้เกิดทุกข์อันเป็นสมุทัย ความดับทุกข์คือนิโรธ และข้อปฏิบัติเพื่อให้ถึงความดับทุกข์คือมรรคมีองค์ ๘ (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๕ การเห็นอริยสัจ ความจริงอย่างประเสริฐของชีวิตและจิตใจ) - อริยสัจ ๔ แปลอีกนัยว่าความจริงที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ต้องตรัสรู้ ดังที่หลวงพ่อยกพุทธพจน์มาว่า "ภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ได้ตรัสรู้ตามความเป็นจริง พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมดได้ตรัสรู้อริยสัจ 4 ประการตามความเป็นจริง" (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๓๔ เข้าใจเรื่องพระนิพพาน และขั้นตอนการปฏิบัติที่พระพุทธเจ้าทรงบอกทางไว้) **การรู้อริยสัจด้วยปัญญา ไม่ใช่ด้วยความจำ** - อริยสัจ ถ้าจะแปลตามความหมายแล้วก็จะได้ความว่า "ความจริงอันยังให้ผู้รู้เป็นอริยะ" คือใครก็ตามเมื่อรู้อริยสัจแล้วก็สามารถเป็นพระอริยะได้ แต่ความรู้ในที่นี้ไม่ใช่รู้จากตัวหนังสือหรือท่องบ่นซึ่งเป็นความรู้แบบ "สัญญา" คือความจำ หากแต่เป็นบันไดไปสู่ "รู้ด้วยปัญญา" อันเกิดจากการปฏิบัติวิปัสสนา (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๒๖ การเห็นอะไร ก็ไม่ประเสริฐสุดเท่ากับการเห็นอริยสัจ ๔ ที่มีอยู่ในกายในใจนี้) - การบริหารตนเองต้องบริหารด้วยอริยสัจ ๔ คือรู้เหตุเกิดทุกข์ รู้ความดับทุกข์ รู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ทั้งทางจิตใจทั้งทางวัตถุ ถ้ามีความเห็นถูกต้อง เข้าใจถูกต้อง ปฏิบัติถูกต้อง มันเป็นสิ่งที่ต้องการของโลก (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๙ เมื่อมีความเห็นผิด ยังไปยึดมั่นถือมั่นในธรรมอันมีพิษไว้ในใจของเราอยู่ อยู่ที่ไหนก็ไม่สบายทั้ง) **อริยสัจ ๔ นำไปสู่การพ้นทุกข์และเป็นสากล** - การที่เราท่านทั้งหลายเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสาร ก็เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง โดยมีหลักฐานในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙ หน้า ๕๓๖ - ๕๔๒ ระบุพุทธพจน์บาลีไว้ว่า "จตุนนัง อริยสัจจานัง ยลาภูตัง อทัสสนา สังสริตัง ทีฆมัทธานัง ตาสุ ตาเสวว ชาตีสุ" (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๑๖ พระแปลว่าผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร เป็นผู้ละอายชั่วกลัวต่อบาป ซื่อสัตย์ต่อพระธรรมพระวินัย) - เมื่อเห็นอริยสัจแล้วก็เข้าสู่ภาคประพฤติปฏิบัติ พระพุทธเจ้าทรงบำเพ็ญพระพุทธบารมีหลายล้านชาติ ทรงรู้อริยสัจ ๔ ปฏิบัติตามอริยสัจ ๔ ถึงได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๖ การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน อันเป็นการหมดกิเลสสิ้นอาสวะทั้งปวง) - อริยสัจ ๔ เป็นสากล ไม่ว่าจะเป็นศาสนาพุทธ คริสต์ อิสลาม พราหมณ์ ฮินดู สิกข์ หรือศาสนาต่างๆ ทั้งนักบวชและผู้ที่ไม่ใช่นักบวช ทุกคนก็ต้องปฏิบัติเหมือนๆ กัน (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๗๑ พัฒนาวิทยาศาสตร์และพัฒนาใจไปพร้อมๆ กัน จึงจะเป็นทางสายกลาง)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้แสดงธรรมเรื่องปฏิจจสมุปบาทไว้อย่างลึกซึ้งและครอบคลุม โดยชี้ว่าเป็นหัวใจของพุทธศาสนาที่ผู้ปฏิบัติธรรมทุกคนพึงทำความเข้าใจให้แจ่มชัด **ความหมายและความสำคัญของปฏิจจสมุปบาท** - ปฏิจจสมุปบาทมาจากรากศัพท์ ปฏิจจ = เกี่ยวเนื่องกัน สัมพันธ์กัน, สํ = พร้อมกัน/ด้วยกัน, อุปปาท = การเกิดขึ้น รวมกันหมายถึงสิ่งที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้น คือภาวะของสิ่งที่ไม่เป็นอิสระของตน ต้องอาศัยกันและกันจึงเกิดขึ้นได้ และได้ชื่อว่าเป็นหัวใจของพุทธศาสนา (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๒๔ ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นพระพุทธเจ้า) - พระพุทธพจน์ที่แสดงความสำคัญของเรื่องนี้ตรัสว่า "ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นปฏิจจสมุปบาท" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๒๔ ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นพระพุทธเจ้า) - เมื่อพระอานนท์กราบทูลว่าปฏิจจสมุปบาทดูเป็นเรื่องง่ายและตื้นสำหรับตัวท่าน พระพุทธเจ้าได้ตรัสเตือนเป็นพุทธพจน์ว่า "ดูก่อนอานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้น ปฏิจจสมุปบาทเป็นเรื่องลึก ลักษณะโครงสร้างก็ลึกซึ้ง หมู่สัตว์นี้ไม่รู้ ไม่รู้ตามที่เราสอน ไม่แทงตลอดหลักปฏิจจสมุปบาท จิตจึงยุ่งเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่ง" (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๘ มีความสุขในการรักษาศีล ตั้งมั่นด้วยสมาธิ เจริญปัญญา ถ้าเราเห็นธรรม เราก็เห็นพระพุทธเจ้าชัดเจน) **กระบวนการห่วงโซ่เหตุปัจจัยและวงจรวัฏฏะ** - ปฏิจจสมุปบาทแสดงให้เห็นกระบวนการเกิด การดำเนินไป และการดับไปของชีวิต รวมถึงการเกิดดับแห่งทุกข์ สิ่งทั้งหลายเกิดขึ้น เป็นอยู่ และดับลงในลักษณะแห่งความสัมพันธ์กันเป็นห่วงโซ่ เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่กันในรูปของวงจร ไม่มีส่วนไหนเป็นปฐมกรหรือปฐมเหตุ เพราะกระบวนการของชีวิตเป็นวัฏฏะแห่งกิเลส กรรม วิบาก (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๒๔ ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นพระพุทธเจ้า) - พระพุทธองค์ตรัสเป็นพุทธพจน์ว่า อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ แปลว่า เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี แสดงถึงความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยที่ไม่ขาดสาย (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๒๔ ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นพระพุทธเจ้า) - ปฏิจจสมุปบาทคือวิทยาศาสตร์ในพระพุทธศาสนา สอนเรื่องเหตุและผล เมื่อมีอายตนะคือมีตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ก็ต้องมีผัสสะ มีการกระทบ เมื่อมีการกระทบก็มีเวทนา พอความรู้สึกเกิดขึ้นยินดียินร้ายก็อยาก นั่นคือตัณหา พอมันอยากก็ยึด อุปาทานการยึดติดนี้ก็ก่อกระบวนการให้เกิดทุกข์ต่อไป (ที่มา: มาประพฤติพรหมจรรย์ ตอนที่ ๕๒ ให้เรามาเน้นเข้าหาตัวเองแก้ไขตัวเอง เพื่อที่จะเป็นนักวิทยาศาสตร์ภายใน) **การมีสติตัดวงจรปฏิจจสมุปบาท** - เมื่อกำหนดรู้เวทนาได้ ตัณหาก็ไม่เกิด เมื่อตัณหาไม่เกิด อุปาทาน ภพ ชาติ ชรา มรณะ ก็ไม่มี เป็นการตัดทุกขณะที่เรามีสติมีสมาธิ และปฏิจจสมุปบาทนั้นเกิดขึ้นทุกขณะจิต ทุกครั้งที่เราปรุงแต่งอะไรสักเรื่อง (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๖ กำหนดรู้เวทนาความรู้สึกต่างๆ) - ท่านพุทธทาสได้กล่าวไว้ว่า "เรื่องปฏิจจสมุปบาทนี้ ถ้าผู้ใดเข้าใจ ก็อาจจะปฏิบัติเพื่อดับทุกข์ของตนได้ .....มันเป็นหน้าที่ของพวกเราทุกคนที่ต้องเข้าใจเรื่องนี้......ยังเป็นหน้าที่ที่ช่วยให้ผู้อื่นเข้าใจด้วย ข้อนี้เป็นพุทธประสงค์" ซึ่งหลวงพ่อกัณหาได้นำมายกไว้เพื่อย้ำความสำคัญของการทำความเข้าใจหลักธรรมนี้ (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๒๔ ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นย่อมเห็นพระพุทธเจ้า)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้แสดงหลักสติปัฏฐาน ๔ ไว้เป็นแนวทางปฏิบัติสำหรับบุคคลทุกจริต โดยเชื่อมโยงการเจริญสติเข้ากับอริยมรรคอันประกอบด้วยศีล สมาธิ และปัญญาอย่างเป็นเอกภาพ **สติปัฏฐาน ๔ กับความหลากหลายของจริต** - เพราะบุคคลในโลกมีจริตต่างกันเป็น ๔ อย่าง พระพุทธองค์จึงทรงแสดงสติปัฏฐานไว้ ๔ ข้อ เพื่อให้เหมาะแก่ผู้มีจริตทั้ง ๔ ได้เลือกปฏิบัติให้เหมาะแก่จริตของตน (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๖๙ ให้สมาธิกับปัญญากลมกลืนเป็นธรรมชาติ เพื่อจิตใจจะได้สงบเย็นเป็นประโยชน์) - ทุกคนย่อมมีจริตทั้ง ๔ อยู่ด้วยกัน จึงอาจจับปฏิบัติได้ทั้ง ๔ ข้อ เริ่มตั้งแต่ข้อกาย ต่อมาข้อเวทนา ต่อมาข้อจิต ต่อมาข้อธรรม (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๖๙ ให้สมาธิกับปัญญากลมกลืนเป็นธรรมชาติ เพื่อจิตใจจะได้สงบเย็นเป็นประโยชน์) **การรู้กาย เวทนา จิต ธรรม ในตน คืออริยมรรค** - การเจริญสติปัฏฐานด้วยการรู้กายในกาย "รู้เวทนาในเวทนา รู้จิตในจิต รู้ธรรมในธรรม" คือการประพฤติปฏิบัติที่เป็นอริยมรรค ซึ่งทำให้ศีล สมาธิ และปัญญาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๒ จะมองโลกภายนอกมองออกไป จะมองโลกภายในให้มองตน) - การหยุดตัวเองด้วยเจตนาและด้วยการปฏิบัติ ทำให้เกิดเป็นศีล เป็นสมาธิ เป็นปัญญา อย่างเป็นเอกภาพ (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๒ จะมองโลกภายนอกมองออกไป จะมองโลกภายในให้มองตน) **การเจริญสติปัฏฐาน ๔ ให้เป็นมหาสติปัฏฐาน** - "เราจะได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ให้มันเป็นมหาสติปัฏฐาน" โดยการปฏิบัติจะเป็นเหตุเป็นปัจจัย เพราะ "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนั้นมันถึงมี" (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๓ มีสัมปชัญญะความรู้ตัวทุกๆอิริยาบถ) - ผลจะเกิดได้ต้องมาสร้างเหตุด้วยการประพฤติปฏิบัติ และการเจริญสติปัฏฐานนี้เองคือหนทางหยุดวัฏสงสาร (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๓ มีสัมปชัญญะความรู้ตัวทุกๆอิริยาบถ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้แสดงหลักธรรมเรื่องกรรมและผลของกรรมไว้อย่างลุ่มลึก โดยชี้ให้เห็นว่ากรรมคือสิ่งที่ผูกพันกับชีวิตของสัตว์โลกอย่างแยกไม่ออก ทั้งในแง่เหตุ ผล และลำดับการให้ผล **กรรม ๔ ประเภทและวิบากของกรรม** - กรรมดำ-วิบากดำ คือกรรมชั่วที่ส่งผลเป็นความทุกข์ กรรมขาว-วิบากขาว คือกรรมดีที่ส่งผลเป็นความสุข กรรมดำขาว-วิบากดำขาว คือการทำทั้งกรรมชั่วและกรรมดีทางกาย วาจา ใจ ทำให้ผู้รับผลมีทั้งความทุกข์และความสุขสลับกัน และกรรมไม่ดำไม่ขาว-วิบากไม่ดำไม่ขาว คือการมีเจตนาละกรรมทั้ง ๓ ด้วยการปฏิบัติตามโพชฌงค์ ๗ หรือมรรคมีองค์ ๘ เพื่อความสิ้นกรรม (ที่มา: เข้าพรรษาเข้าหาธรรม ตอนที่ ๖๔ เราโชคดีที่เรามีพระพุทธเจ้า เราทำตามพระพุทธเจ้า จะไปทำตามใครไม่ได้) **กรรมเป็นของตน: บทพิจารณา ๕** - พระพุทธองค์ทรงแสดงบทพิจารณา ๕ ว่า "เรามีกรรมเป็นของตน เป็นทายาทแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย เราทำกรรมใดไว้ เราทำดีจักได้ดี ทำชั่วจักได้ชั่ว เราจะต้องเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น" หลักธรรมนี้ชี้ให้เห็นว่ากรรมคือมรดกและรากเหง้าของชีวิตอย่างแท้จริง (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๕๔ ชีวิตที่ยิ่งใหญ่คือชีวิตที่อยู่ด้วย ทาน ศีล เมตตาและกตัญญู) **กรรมดีลบล้างกรรมชั่วไม่ได้ และลำดับการให้ผลของกรรม** - กรรมดี-กรรมชั่ว ลบล้างซึ่งกันและกันไม่ได้ ผลกรรมในปัจจุบันเป็นเจตนาที่ทำมาในอดีต และจะส่งผลสืบเนื่องต่อไปยังอนาคต แม้การทำกรรมดีจะลบล้างกรรมชั่วเก่าไม่ได้ แต่มีส่วนช่วยผ่อนหนักให้เป็นเบา อุปมาได้กับ "การที่เรามีน้ำขุ่นข้นอยู่แก้วหนึ่ง หากเติมน้ำบริสุทธิ์ลงไปแล้ว มิสามารถทำให้น้ำขุ่นกลับบริสุทธิ์ได้ แต่ทำให้น้ำขุ่นข้นนั้นกลับเจือจางลงและใสยิ่งขึ้นกว่าเดิม" (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๕๒ เราโชคดี เรามีพระพุทธเจ้า ทำตามพระพุทธเจ้า จึงจะดับทุกข์ให้กับตนเองได้) - ในการให้ผลของกรรม กรรมหนักหรือกรรมที่เป็นบาปหนักที่สุดจะให้ผลก่อน ได้แก่ อนันตริยกรรม เช่น การฆ่าพ่อ ฆ่าแม่ ฆ่าพระอรหันต์ ทำร้ายพระพุทธเจ้า และทำสงฆ์ให้แตกกัน กรรมที่ให้ผลรองลงมาคือกรรมที่ทำมากและทำจนเป็นความเคยชิน ที่เรียกว่า "อาจิณกรรม" เพราะทำบ่อยๆ ทำซ้ำๆ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๓ เราเป็นนักบวชเป็นผู้ปฏิบัติธรรม ต้องซื่อสัตย์ ไม่มีมารยาสาไถย จิตใจถึงจะสะอาดสว่างสงบ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าการทำบุญให้ทานที่แท้จริงนั้นไม่ใช่การสั่งสมผลตอบแทน หากแต่เป็นการชำระจิตใจและเพิกถอนความเห็นแก่ตัวออกจากใจ ดังนั้นผู้ปฏิบัติควรทำความเข้าใจเจตนาและวิธีการให้ทานอย่างถูกต้อง **การทำบุญที่พอกกิเลส กับจุดมุ่งหมายที่แท้จริง** - คนส่วนมากทำบุญโดยไม่รู้ตัวว่าเป็นการพอกกิเลส เช่น "ให้ทานไปบาทหนึ่งสองบาท ก็จะให้ได้บุญได้กุศลชนิด ที่ทำให้เกิดรวย เกิดสวย มีโชคดี. มีบางคนคิดจะตักบาตรช้อนหนึ่ง ก็จะให้ได้วิมานหลังหนึ่ง." นี่คือการทำบุญเพิ่มกิเลสด้วยความหวังที่จะเอากำไรมากเกินกว่าการค้ากำไรชนิดไหน (ที่มา: คุณของพระพุทธเจ้า ตอนที่ ๓๑ รู้จักสิ่งที่ไม่ควรทำ แล้วพึงทำกิจที่ควรทำคือศีลสมาธิปัญญาในปัจจุบันให้ถึงพร้อม) - "ความมุ่งหมายที่แท้จริงของการให้อยู่ที่การเพิกถอนความเห็นแก่ตัวออกจากจิตใจ" การหยิบยื่นทรัพย์หรือวัตถุสิ่งของให้แก่คนอื่นเป็นการทวนกระแสใจที่เห็นแก่ตัว จิตใจจึงได้สูงขึ้น (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๒ การให้การเสียสละ และการประพฤติให้เป็นธรรมตามธรรม) - คำว่า "บุญ" มาจากภาษาบาลีว่า "ปุญญะ" แปลว่า "เครื่องชำระจิตใจให้สะอาดบริสุทธิ์" การทำบุญจึงเป็นการช่วยลดละเลิกความโลภ ความเห็นแก่ตัว ความตระหนี่ถี่เหนียว (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๔๒ วิธีทำบุญอย่างชาญฉลาด และลักษณะของผู้มีบุญที่แท้จริง) **ประเภทของทาน** - ทานแบ่งเป็น ๒ ประเภทใหญ่ คือ **วัตถุทาน** ได้แก่ "เสื้อผ้า เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย ยารักษาโรค" และ **ธรรมทาน** ได้แก่ "การให้คำสั่งสอน ให้วิชาความรู้ บอกธรรม ชี้ทางพรรคผลนิพพานให้เขา" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๒ การให้การเสียสละ และการประพฤติให้เป็นธรรมตามธรรม) **ผลของทานขึ้นกับเนื้อนาบุญ และศีลสำคัญกว่าทาน** - พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่าผลของทานขึ้นอยู่กับเนื้อนาบุญ คือทำทานแก่สัตว์เดรัจฉานแม้มากถึง ๑๐๐ ครั้ง ก็ได้บุญน้อยกว่าให้ทานแก่มนุษย์แม้ไม่มีศีล และให้ทานแก่มนุษย์ที่ไม่มีศีลแม้ ๑๐๐ ครั้ง ก็ยังได้บุญน้อยกว่าให้ทานแก่ผู้มีศีล ๕ แม้เพียงครั้งเดียว (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๔๖ ลดมานะ ละทิฏฐิ สมัครสมานสามัคคีทำความดีร่วมกัน ที่แห่งนั้นย่อมมีแต่ความสุข) - "การรักษาศีลนั้น ถึงได้บุญได้กุศลเยอะ มากกว่าการถวายทาน เพราะว่ามันเป็นเรื่องจิตเรื่องใจ เรื่องการประพฤติการปฏิบัติ" แม้การให้ทานจะได้บุญมาก แต่ก็ยังน้อยกว่าการรักษาศีล (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๓๘ ศีลอบรมให้เกิดสมาธิ สมาธิอบรมให้เกิดปัญญา จิตที่ซักฟอกด้วยปัญญา ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะกิเลส)

หลวงปู่กัณหา สุขกาโม ได้ถ่ายทอดคำสอนเรื่องนิพพานในแง่มุมที่ลึกซึ้งและตรงไปตรงมา ทั้งในด้านความหมาย ที่ตั้ง และวิธีการเข้าถึง โดยเน้นว่านิพพานไม่ใช่เรื่องไกลเกินเอื้อม หากแต่อยู่ที่นี่และเดี๋ยวนี้สำหรับผู้ปฏิบัติอย่างถูกต้อง **ความหมายและสภาวะของนิพพาน** - นิพพานคือความเย็น "เย็นแบบสนิท ดับสนิท" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๖ การทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน อันเป็นการหมดกิเลสสิ้นอาสวะทั้งปวง) - นิพพานเป็นสภาวะและเป็นคุณสมบัติสูงสุดของผู้สลัดหลุดแล้ว เป็น "ภาวะของพุทธะ" ไม่มีองค์ประกอบรูปลักษณ์ที่จะอธิบาย ความหมายของมันคือ "การดับและเย็นตลอดกาล ไม่ต้องกลับไปเกิดแก่เจ็บตายอีก" (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๓๔ เข้าใจเรื่องพระนิพพาน และขั้นตอนการปฏิบัติที่พระพุทธเจ้าทรงบอกทางไว้) - นิพพานเป็นยอดแห่งความสุข ดังพุทธพจน์ว่า "นตฺถิ สนฺติ ปรํ สุขํ สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี" และ "นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง" ใจที่ปลอดโปร่ง เยือกเย็น ไม่อยู่ในอำนาจความโลภ ความโกรธ ความหลง ย่อมพบความสุขอันเป็นเรื่องของนิพพาน (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๕ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสถึงพระนิพพานว่า เป็นบรมธรรม) - นิพพาน "ไม่ใช่การไป ไม่ใช่การมา และไม่ใช่การหยุดอยู่" เป็นภาวะที่อยู่ที่นี่และเดี๋ยวนี้เสมอมาอย่างเหนือกาลเวลา (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๑๐ ต้องพากันเข้าใจ ต้องฝึกปล่อยฝึกวางฝึกปลงสังขาร เพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง) **ที่ตั้งของนิพพาน** - พระนาคเสนมหาเถระตอบพระเจ้ามิลินทราชาว่า "ที่ตั้งของนิพพานไม่มี นิพพานไม่ได้ตั้งอยู่ในทิศใด แต่นิพพานมี" ผู้ปฏิบัติชอบ เมื่อเห็นความตั้งขึ้นและเสื่อมไปของสังขารทั้งหลายด้วยโยนิโสมนสิการแล้ว ก็กระทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดังเช่น "ไฟมีอยู่ แต่ที่ตั้งแห่งไฟไม่มี" (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๕ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสถึงพระนิพพานว่า เป็นบรมธรรม) - พระนิพพานอยู่ที่เรามีความเห็นถูกต้อง มีความเข้าใจถูกต้อง และปฏิบัติถูกต้อง มนุษย์คือผู้ที่กลับมาหาสติสัมปชัญญะ รู้ตัวทั่วพร้อม (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๕๐ การถึงกระแสพระนิพพานนั้น ยิ่งกว่าเอกราชทั่วแผ่นดิน ยิ่งกว่าขึ้นสวรรคาลัย ยิ่งกว่าอธิปไตยในโลกทั้งปวง) **วิธีการเข้าถึงนิพพาน** - นิพพานเข้าถึงได้เมื่อมนุษย์ทำชีวิตของตนให้ถูกต้อง ทั้งทางกายและทางใจ ตามอริยมรรคมีองค์ ๘ และต้องปฏิบัติจนรู้สึกได้ในใจเอง (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๓๔ เข้าใจเรื่องพระนิพพาน และขั้นตอนการปฏิบัติที่พระพุทธเจ้าทรงบอกทางไว้) - "นิพพาน คือตายเสียก่อนตาย ซึ่งทำได้ที่นี่และเดี๋ยวนี้ ด้วยการละอุปทานในตัวตน" ตามอริยมรรคมีองค์ ๘ (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๑๐ ต้องพากันเข้าใจ ต้องฝึกปล่อยฝึกวางฝึกปลงสังขาร เพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง)

หลวงปู่กัณหา สุขกาโม ได้แสดงหลักธรรมพรหมวิหาร ๔ ในฐานะที่เป็นธรรมประจำใจสำหรับผู้เป็นใหญ่และผู้ปกครอง อันเป็นแนวทางดำรงชีวิตอย่างประเสริฐบริสุทธิ์ดั่งพรหม **ความหมายและองค์ประกอบของพรหมวิหาร ๔** - "พรหมวิหาร แปลว่า ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของท่านผู้ใหญ่" หมายความว่าผู้ใหญ่จะเป็นบิดามารดา เป็นผู้ปกครอง ผู้มีอำนาจปกครองบ้านเมืองจะต้องตั้งอยู่ในพรหมวิหารธรรมทั้ง 4 (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๑๒ หลักในการบริหารตน บริหารคน บริหารงาน อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งในทางโลกทางธรรม) - พรหมวิหาร ๔ หรือพรหมวิหารธรรม "เป็นหลักธรรมประจำใจเพื่อให้ตนดำรงชีวิตได้อย่างประเสริฐและบริสุทธิ์เฉกเช่นพรหม" เป็นหลักธรรมสำหรับทุกคน โดย เมตตา แปลว่า "ความรักใคร่ ปรารถนาดีอยากให้เขามีความสุข มีจิตอันแผ่ไมตรีและคิดทำประโยชน์แก่มนุษย์สัตว์ทั่วหน้า" (ที่มา: คุณของพระพุทธเจ้า ตอนที่ ๑๒ พัฒนาจิตให้มีพรหมวิหาร ๔ และให้มีความกตัญญูกตเวทีอยู่เสมอ) - กรุณา คือ "ความสงสาร คิดช่วยให้พ้นทุกข์" เมื่อเห็นคนอื่นได้รับทุกข์ก็เกิดความสงสารไม่นิ่งนอนใจ คิดช่วยให้คนอื่นพ้นทุกข์ ให้พ้นโศก พ้นโรค พ้นภัย (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๑๒ หลักในการบริหารตน บริหารคน บริหารงาน อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งในทางโลกทางธรรม) **พรหมวิหาร ๔ สำหรับผู้ปกครองและผู้พิพากษา** - ผู้พิพากษาและผู้เป็นหลักเป็นใหญ่ต้องเป็นผู้มี "พรหมวิหารทั้ง ๔ คือ มีเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ไม่ถือพรรคถือพวก ถือความถูกต้องความเป็นธรรมความยุติธรรม" (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๑๑ พัฒนาทั้ง IQ, EQ และ RQ คือความฉลาดในเรื่องชีวิตจิตใจ ที่อยู่ในชีวิตประจำวัน) **พรหมวิหาร ๔ ของบิดามารดา และความต่างจากอัปปมัญญา** - มารดาบิดาจัดว่าเป็นพรหม เพราะ "มารดาบิดานั้นมีพรหมวิหาร ๔" คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ซึ่งเป็นวิหารธรรมชั้นสูงประดุจของพรหม และเมื่อลูกอยู่ในครรภ์ "พ่อแม่ทั้งสองก็ตั้งเมตตาเอาไว้ อยากจะให้ทารกที่อยู่ในท้องนี้มีความสุข" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๑๐ การเลี้ยงกายเลี้ยงใจพ่อแม่และการเลี้ยงลูกให้เป็นคนดี) - พรหมวิหารต่างจากอัปปมัญญาตรงที่ "พรหมวิหารนั้นเป็นการแผ่ความเมตตาเฉพาะผู้ที่รักใคร่ชอบพอเท่านั้น ส่วนอัปปมัญญานั้น แผ่ไปทั่ว แม้กระทั่งศัตรูของเราเอง" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๓ ยอดพรหมจรรย์ของพระศาสนา คือการมายกเลิกอวิชชาความหลง)

หลวงปู่กัณหา สุขกาโม ได้อธิบายเรื่อง "ขันธ์ ๕" ไว้อย่างละเอียดและลึกซึ้ง ทั้งในเชิงนิยาม ลักษณะของการยึดมั่น และแนวทางการพิจารณาเพื่อนำไปสู่การปล่อยวาง **ความหมายและองค์ประกอบของขันธ์ ๕** - ขันธ์ ๕ ว่าโดยย่อก็คือกายกับใจ "รูปก็คือร่างกาย เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณก็คือ เป็นเรื่องของใจ" การเห็นการเกิด-ดับของกายใจโดยการน้อมลงสู่ไตรลักษณ์ถือเป็นหัวใจของการปฏิบัติ (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๒๐ ความหมดจดแห่งปฏิปทาและญาณปัญญาจนถึงพระนิพพาน) - "ขันธ์ ๕ ก็มี... รูป คือ ร่างกายนี้ เวทนา คือ ความสุข ความทุกข์หรือว่าเฉย ๆ ที่เกิดขึ้นกับกายของเรา สัญญา คือ ความจำได้หมายรู้ จำเรื่องเก่าๆ สังขาร คือ ความคิดความปรุงแต่งต่างๆ นานา วิญญาณ คือ ตัวผู้รู้ที่เราทุกๆ คนรู้ดีรู้ชั่วรู้ผิดรู้ถูก" และขันธ์ทั้ง ๕ ต่างทำหน้าที่ของตนอย่างสมบูรณ์ตรงไปตรงมา (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๔๒ ขันธ์ ๕ คือกายใจก็ทำงานของมันไปตามธรรมชาติ ไม่ต้องไปวุ่นวายตามอารมณ์ ตามความคิด ตามเวทนา) **ขันธ์ ๕ ในฐานะภาระที่ต้องแบกรับ** - "ทั้งหมดนี้เรียกว่าขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ประกอบกันเข้าเป็นชีวิตของเรา" และ "เราแบกขันธ์ ๕ ของเราอยู่ตลอดเวลา แบกแล้วก็พามันไป แล้วก็บริหาร ประคับประคอง" โดยเฉพาะรูปขันธ์คือร่างกายที่เราต้องคอยบริหารและบริการมันตลอดเวลา (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๗๑ ขันธ์ ๕ หรือชีวิตนี้เป็นภาระต้องแบกหนักจริงหนอ เมื่อวางภาระลงเสียได้ย่อมเป็นสุข) **การพิจารณาขันธ์ ๕ เพื่อละอุปาทาน** - "คำว่าขันธ์แปลว่า หมู่ แปลว่ากอง หมายถึงว่า การรวมตัวกันของรูป-นาม" และ "อุปาทาน แปลว่า ความยึดมั่นว่าเป็นเรา เป็นของๆ เรา รวมกันเป็นอุปาทานขันธ์" ซึ่งเป็นที่มาของการยึดกายและใจว่าเป็นของเรา (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๙ การกำหนดรู้ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒) - "ผู้ที่เกิดมา ผู้ที่ท่องเที่ยวในวัฏสงสาร ต้องมีขันธ์ 5" และ "ขันธ์พวกนี้ก็คือ ความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา ไม่ใช่ตน เราทุกคนต้องเอาขันธ์ทั้ง 5 มาพิจารณาเพื่อจะให้เป็นวิปัสสนา เพื่อจะได้ให้ขันธ์ 5 ให้เป็นของบริสุทธิ์หมดจด ที่ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ" (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๑๓ เข้าใจในสภาวธรรมของขันธ์ ๕ เพื่อสละคืนอุปาทานที่ยึดมั่นว่าเป็นเราเป็นของเรา)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนเรื่องศีล ๕ ในแง่มุมที่ต่างจากความเข้าใจทั่วไป ท่านชี้ว่าศีล ๕ ไม่ใช่ข้อห้ามที่ถูกกำหนดขึ้นจากภายนอก หากแต่คือ "ปกติของคน" — สภาวะธรรมชาติที่บ่งบอกความเป็นมนุษย์อย่างสมบูรณ์ ศีลหมวดนี้มีอยู่ก่อนพุทธกาลแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพียงทรงรับเข้ามาและชี้แจงให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ดังนั้นการรักษาศีล ๕ จึงไม่ใช่การฝืนธรรมชาติ แต่คือการดำรงอยู่ในความเป็นคนอย่างแท้จริง **ศีล ๕ เป็นเครื่องวัด "ความเป็นคน"** - ศีล ๕ ไม่ใช่ข้อห้ามตามที่คนจำนวนมากเข้าใจ แต่หมายถึงปกติของคน และยังใช้เป็นเครื่องวัดความเป็นคนได้ "วันใดเรามีศีลครบ ๕ ข้อ แสดงว่าวันนั้นเรามีความเป็นคนครบบริบูรณ์ ๑๐๐ % ถ้ามีศีลเหลือ ๔ ข้อ ความเป็นคนก็เหลือ ๘๐ % ใกล้สัตว์เข้าไป ๒๐ % ถ้ามีศีลเหลือ ๓ ข้อ ความเป็นคนก็เหลือ ๖๐ % ใกล้สัตว์เข้าไป ๔๐ % ถ้ามีศีลเหลือ ๒ ข้อ ความเป็นคนก็เหลือ ๔๐ % ใกล้สัตว์เข้าไป ๖๐ % ถ้ามีศีลเหลือ ๑ ข้อ ความเป็นคนก็เหลือ ๒๐ %" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๑๑ ปกติของมนุษย์นั้น ย่อมไม่เป็นผู้โหดร้าย ใจอยาก มากรัก ปากชั่ว มัวเมา) **ศีล ๕ มีมาก่อนพุทธกาล และทำให้ได้มนุษย์สมบัติ** - ศีล ๕ มีมาก่อนพุทธกาล พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงรับเข้ามาไว้ในพระพุทธศาสนาและชี้แจงถึงความจำเป็นของการมีศีล ผู้ที่ไม่โหดร้าย ไม่ใจหยาบ ไม่มากรัก ไม่ปากชั่ว ไม่มัวเมา คือผู้มีศีล ๕ อันเป็นคุณธรรมที่ทำให้ได้มนุษย์สมบัติ ได้เกิดมาเป็นมนุษย์ (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๑๖ ศีลวิสุทธิ ความหมดจดแห่งศีลเพื่อพระนิพพาน) **ศีล ๕ คือรากฐานของสังคมและเมตตาธรรม** - ความมุ่งหมายของศีล ๕ เป็นการรักษาความสงบ ความสามัคคี และเมตตาธรรมแก่สังคม วินัยข้อแรกที่ห้ามฆ่าสัตว์เป็นการรักษาสิทธิชีวิตของกันและกัน และพร้อมกันนั้นก็เป็นเหตุให้มีความเมตตาซึ่งกันและกัน (ที่มา: สั่งสมทรัพย์ภายใน ตอนที่ ๑๖ พฤติกรรมของคนหมู่มากที่ไม่มีความรู้รักษาตัวหรือไม่มีวินัย จะเป็นเหมือนกระบือบอดที่เที่ยวอยู่ในป่าดง) - ศีล ๕ ในความหมายที่ลึกซึ้งคือความขยันหมั่นเพียร การเสียสละ มีเมตตาสงสารคนอื่น ไม่พยาบาท ไม่เครียด มองโลกในแง่ดี และให้ความรักความเมตตาแก่คนใกล้ตัวและผู้มีพระคุณ (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๑๐ เมื่อปกครองตนเองได้ จึงปกครองคนอื่นได้ ถึงจะเป็นความบริสุทธิ์ยุติธรรม)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าอริยมรรคมีองค์ ๘ คือเส้นทางที่พระพุทธองค์ทรงปูทางไว้ให้ เพื่อนำพาบุคคลไปสู่ความพ้นทุกข์และพระนิพพาน โดยเน้นว่ามรรคนี้เป็นทางสายกลางที่ทุกคนปฏิบัติได้ ไม่ว่าจะเป็นนักบวชหรือฆราวาส ไม่แบ่งแยกศาสนา **มรรคมีองค์ ๘ ในฐานะเส้นทางดับทุกข์** - อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นมรรคสัจ ความจริงอันประเสริฐอันเป็นเส้นทางแห่งการดับทุกข์ ท่านอธิบายว่า "เส้นทางนี้ เป็นไปเพื่อความหมดจด จากกิเลสเผาลนจิต รักษาพิษสัตว์ทั้งหลาย ใจเศร้าหมอง ก้าวล่วงพ้นโศกา น้ำตานอง คร่ำครวญร้อง สะอื้นไห้ใจระบม เพื่อกำจัดความทุกข์ โทมนัส ทุกข์สาหัสเพียงใด หายขื่นขม บรรลุสู่ธรรมะ อภิรมย์ ได้เชยชม อมตะมหานิพพาน" (ที่มา: การสร้างบารมีของพระพุทธเจ้า ตอนแสดงปฐมเทศนา - วางรากฐานพระพุทธศาสนา) - ทางดับทุกข์ประกอบด้วยอริยมรรค ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปโป สัมมาวาจา สัมมากัมมันโต สัมมาอาชีโว สัมมาวายาโม สัมมาสติ สัมมาสมาธิ (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๔๘ พัฒนาทั้ง IQ EQ และ RQ ให้รู้สัจธรรมของชีวิต เพื่อความดับทุกข์ในปัจจุบัน) - การเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เท่านั้นจึงจัดว่าเป็นหนทางสู่พระนิพพาน การอธิษฐานขอพรอย่างเดียวโดยไม่ปฏิบัติไม่อาจให้บรรลุผลได้ (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๑๒ การกำหนดรู้ความดับทุกข์และทางปฏิบัติถึงความดับทุกข์) **ความหมายและโครงสร้างของมรรค** - อรรถกถาอธิบายว่า "เมื่อเจริญมรรคมีประเภท 8 และมีองค์ 8 นี้อย่างนี้ ย่อมทำลายอวิชชา ทำวิชชาให้เกิด ทำให้แจ้งพระนิพพาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ในปัจจุบัน" (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๒ การบวชมุ่งมรรคผลนิพพาน เป็นการบวชที่ประเสริฐสุด พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญ) - มรรคทั้ง ๘ ข้อ ย่นย่อเข้ามาคือไตรสิกขา ได้แก่ ศีล (ข้อ ๓-๕: สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ) สมาธิ (ข้อ ๖-๘: สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ) และปัญญา (ข้อ ๑-๒: สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ) (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๕ การเห็นอริยสัจ ความจริงอย่างประเสริฐของชีวิตและจิตใจ) - องค์มรรคประกอบด้วย ๘. เป็นผู้มีสัมมาสมาธิ มีความตั้งมั่นในจิตที่ดี ประกอบด้วยกุศล (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๒ การให้การเสียสละ และการประพฤติให้เป็นธรรมตามธรรม) **มรรคมีองค์ ๘ เป็นทางสายกลางสำหรับทุกคน** - มรรคมีองค์ ๘ เป็นทางสายกลาง ทุกคนปฏิบัติได้หมด ไม่ว่าเราจะเป็นประชาชน นักบวช หรือพุทธ คริสต์ อิสลาม พราหมณ์ ฮินดู "ก็ปฏิบัติไปเหมือนกัน ไปทางเดียวกันนี่แหละ ไม่แบ่งแยกกัน" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๔ การประพฤติพรหมจรรย์ ๑๐ ประการ) - มรรคทั้ง ๘ ข้อ ถ้าขยายออกไปก็ได้คือพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ ถ้าย่อเข้ามาก็คือ ไตรสิกขา ซึ่งเป็นหัวใจของพระศาสนา และเริ่มต้นที่ความเห็นถูกต้อง ความเข้าใจถูกต้อง ปฏิบัติให้ถูกต้อง (ที่มา: การสร้างบารมีของพระพุทธเจ้า ตอนแสดงปฐมเทศนา - วางรากฐานพระพุทธศาสนา)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนให้ผู้ปฏิบัติน้อมทุกสิ่งทุกอย่างเข้าสู่พระไตรลักษณ์อย่างจริงจัง โดยมองว่าไตรลักษณ์ไม่ใช่แค่หลักธรรมที่ท่องจำ แต่เป็น "อุปกรณ์" ที่ต้องนำมาใช้ในการปฏิบัติและพิจารณาตามความเป็นจริงในกายและใจทุกขณะ เพื่อเป็นทางออกจากวัฏสงสารสู่พระนิพพาน **ไตรลักษณ์เป็นฐานของการปฏิบัติ** - หลวงพ่อกัณหาสอนว่า "ทุกสิ่งทุกอย่างเราต้องมาพิจารณาสู่พระไตรลักษณ์ เพราะว่าพระไตรลักษณ์ คืออนิจจัง คือว่าไม่แน่ไม่เที่ยงไม่มีตัวตน เป็นอุปกรณ์ที่เราจะเอามาทำงาน ที่เราจะเอามาปฏิบัติ" (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๑๘ มีปัญญารู้ทุกข์ รู้แจ้งความจริงในกายใจ ก็จะหยุดจะละกามทั้งหลายได้) - ท่านชี้ว่าการศึกษาศาสนาต้องพิจารณาด้วยปัญญาสู่พระไตรลักษณ์ เพื่อจะได้รับผลประโยชน์จากการนับถือศาสนาอย่างแท้จริง (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๓๐ ถ้าไม่ลงรายละเอียดกับตัวเอง ก็ข้ามปัจจุบันธรรมไป จะอยู่กับความเพ้อฝันและหลงงมงาย) - ท่านสอนให้เห็นจริงด้วยปัญญา "แล้วก็น้อมเข้ามาสู่ไตรลักษณ์ว่ามันเกิดขึ้น แล้วมันก็ดำรงอยู่ชั่วคราว แล้วมันก็จะดับสลายไปในที่สุด" (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๑๙ ความหมดจดแห่งญาณปัญญารู้ทาง และไม่ใช่ทางของการปฏิบัติเพื่อพระนิพพาน) - ท่านเน้นว่าพระพุทธเจ้าทรงให้มีความเห็นถูกต้องตามกฎของไตรลักษณ์ เพื่อให้หยุดเวียนว่ายตายเกิดและมีความสุขในการดำเนินชีวิต (ที่มา: ทางสายเอกสู่ความดับทุกข์ ตอนที่ ๔ พิจารณาอาการ ๓๒ โดยเป็นของน่ารังเกียจ) **การน้อมไตรลักษณ์เข้าสู่ขันธ์ห้าและการปล่อยวาง** - ท่านสอนให้พิจารณาแยกธาตุแยกขันธ์เพื่อเห็นสภาวะตามความเป็นจริง: "พัฒนาใจของเราให้เห็นอนิจจัง เห็นอนัตตา เราพัฒนาตัวเองดีๆ ในปัจจุบัน แล้วทุกคนก็จะฉลาดขึ้น" (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๒๑ ปลงภาระคือตัวตน วางธาตุ วางขันธ์ ดีท็อกซ์มันออกไป เราต้องตายจากความโลภ ความโกรธ ความหลง) - ท่านอ้างหลักพระสูตรว่า "รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยงสังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา เมื่อเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะ" (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๓๓ การปล่อยวางคือหยุดตัวเอง หยุดที่ความคิด คำพูด การกระทำ ไม่ใช่ปล่อยวางศีล ปล่อยวางพระธรรมวินัย) **ไตรลักษณ์กับการดับทุกข์และมรรคผล** - ท่านสอนให้ "ยกทุกอย่างเข้าสู่พระไตรลักษณ์ ว่าทุกอย่างนั้นได้เกิดขึ้นกับเรา ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ว่าไม่แน่ ไม่เที่ยง ว่าไม่ใช่ตัว ไม่ใช่ตน" และเปรียบการปฏิบัติต่อเนื่องเหมือนสายน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทร เมื่อยกเลิกตัวตนก็ตกสู่กระแสแห่งมรรคผลและพระนิพพาน (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๖๙ ให้สมาธิกับปัญญากลมกลืนเป็นธรรมชาติ เพื่อจิตใจจะได้สงบเย็นเป็นประโยชน์) - ท่านเน้นให้เอาศีล สมาธิ เป็นพื้นฐาน แล้ว "การภาวนาทุกอย่างเข้าสู่พระไตรลักษณ์" พัฒนาอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้จิตใจไม่สับสน ไม่ยึดตัวตนเป็นที่ตั้ง (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๗๕ ความดับทุกข์นั้นไม่ได้อยู่ไกล อยู่ที่กายวาจาใจในปัจจุบันที่เป็นอริยมรรค)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนเรื่องโลกธรรม ๘ ว่าเป็นสัจธรรมประจำโลกที่ทุกคนหลีกเลี่ยงไม่ได้ และชี้ให้เห็นว่าการปฏิบัติธรรมคือหนทางเดียวที่จะทำให้จิตไม่หวั่นไหวเมื่อโลกธรรมมากระทบ **โลกธรรม ๘ คือสัจธรรมที่ทุกคนหนีไม่พ้น** - โลกธรรม ๘ หมายถึงเรื่องของโลกซึ่งมีอยู่ประจำกับชีวิต สังคมและโลกของมนุษย์ เป็นความจริงที่ทุกคนต้องประสบด้วยกันทั้งนั้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ไม่ว่าจะชอบหรือไม่ชอบก็ตาม อยู่ที่ว่าใครจะประสบมากหรือประสบน้อยช้าหรือเร็วกว่ากัน (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๔ ลาภยศสรรเสริญนินทาสุขทุกข์ ล้วนไม่จีรัง จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม จึงจะเป็นมงคลสูงสุด) - ผู้มีปัญญาได้รับการศึกษาอบรมมาอย่างดีแล้ว พึงทำใจเอาไว้กลางๆ ว่า มีคนนินทาก็ต้องมีคนสรรเสริญ มีสุขก็ต้องมีทุกข์ มีลาภย่อมเสื่อมลาภ มียศก็ย่อมเสื่อมยศ หากเราหวังอะไรเกินเหตุ เมื่อเวลาเราผิดหวังไม่สมหวัง ให้ทำใจไว้ว่านั่นคือโลกธรรมทั้ง ๘ คือมีได้ก็ต้องเสื่อมได้ เป็นของธรรมดาในโลกนี้ ไม่ว่าสัตว์หรือบุคคลใดก็ย่อมหนีสิ่งเหล่านี้ไปไม่พ้น (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๔ ลาภยศสรรเสริญนินทาสุขทุกข์ ล้วนไม่จีรัง จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม จึงจะเป็นมงคลสูงสุด) - ไม่มีใครพ้นไปจากโลกธรรมไปได้ แปลกแต่ว่าใครจะยินดีหรือว่ายินร้ายหรือไม่เท่านั้นเอง ผู้ที่ไม่รู้จักโลกธรรม ๘ ว่ามันเป็นของไม่เที่ยง คือมันเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมยินร้ายยินดีในเมื่อพบโลกธรรม ส่วนผู้ที่รู้ว่าโลกธรรมเป็นของไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็ย่อมไม่ยินดีไม่ยินร้าย เวลาได้ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข ไม่มีฟูใจ (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที่ ๒๗ จิตที่ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรมทั้ง ๘ ที่มากระทบ) **การพิจารณาโลกธรรมเป็นภูมิคุ้มกันจิตใจ** - การพิจารณาโลกธรรมตามความจริง ย่อมเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันให้กับจิตใจ เมื่อเกิดความเศร้าความผิดหวังขึ้น ก็ย่อมจะช่วยบรรเทาความเศร้าเสียใจได้ และสามารถฝ่าปัญหาอุปสรรคต่างๆ สร้างสรรค์ชีวิตให้มีความสุขได้ (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๔ ลาภยศสรรเสริญนินทาสุขทุกข์ ล้วนไม่จีรัง จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม จึงจะเป็นมงคลสูงสุด) - หลวงพ่อกัณหาอ้างพุทธดำรัสใน โลกธรรมสูตร ว่าโลกธรรม ๘ ประการนี้ย่อมหมุนไปตามโลก สัตวโลกก็วนเวียนไปตามโลกธรรม (ที่มา: คุณของพระธรรมตอนที่ ๓๔ ลาภยศสรรเสริญนินทาสุขทุกข์ ล้วนไม่จีรัง จิตไม่หวั่นไหวในโลกธรรม จึงจะเป็นมงคลสูงสุด) **อริยมรรคมีองค์ ๘ คู่ปรับของโลกธรรม** - อย่าให้โลกธรรมทั้งหลายครองใจของเรา อริยมรรคมีองค์ ๘ มันเป็นคู่ของโลกธรรม มันเป็นคู่ปรับกัน ต้องรู้ความจริงของการเวียนว่ายตายเกิด ภาวนาพิจารณาทุกอย่างเข้าสู่พระไตรลักษณ์ ต้องพากันเห็นเทวทูตทั้ง ๔ เห็นความเกิดความแก่ความเจ็บความตายความพลัดพราก เมื่อเห็นแล้วก็น้อมมาใส่ใจของเรา เราจะได้รู้ว่าทุกอย่างเป็นกระบวนการเป็นเหตุเป็นปัจจัย ไม่ใช่นิติบุคคลไม่ใช่ตัวตน ล้วนแต่เป็นเหตุเป็นปัจจัยทั้งนั้น (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๘๓ รู้จักพลังงานแห่งความหลง ที่เป็นเหมือนแก๊สหมักหมมอยู่ในใจ) - ทางสองแปดนี่นะมันอยู่ที่เดียวกัน ไม่ได้อยู่คนละที่ พวกยินดีในลาภยศสรรเสริญก็อยู่ในใจนี้ ใจผู้รู้นี้ แต่ผู้รู้นี้มีเครื่องปกปิดเอาไว้ จึงให้รู้ผิดไป มันก็เลยเป็นโลก เมื่อเราได้มาปฏิบัติ มาทำศีลทำสมาธิทำปัญญา ก็คือเอากายเอาวาจาใจนี้ มาประพฤติปฏิบัติที่โลกธรรมมันแฝงอยู่ นี้แหละ ที่มันยินดีในลาภในยศในสรรเสริญในสุขในทุกข์ นี้แหละ มาทำลงที่เดียวกัน ถ้าเมื่อเราได้มาทำลงที่เดียวกันนี้ ก็เลยเห็นกัน เห็นโลกเห็นธรรมมันขวางกันเลยทีเดียว (ที่มา: อาสาฬหบูชา ถวายปฏิบัติบูชาด้วยเอากายวาจาใจมาประพฤติปฏิบัติ)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ถือว่าอิทธิบาท ๔ เป็นหลักธรรมสำหรับฝึกฝนจิตใจโดยตรง โดยสรุปสาระสำคัญไว้ด้วยสำนวนที่ชัดเจนว่า "เต็มใจทำ แข็งใจทำ ตั้งใจทำ เข้าใจทำ" ซึ่งเชื่อมโยงทั้ง ๔ ข้อเข้าเป็นกระบวนการเดียวกัน และยืนยันว่าเป็น "เรื่องของใจ" ที่ทุกคนนำไปใช้ได้ทั้งในชีวิตและการงาน **อิทธิบาท ๔ คือเรื่องของใจทั้งสิ้น** - ท่านสรุปสาระอิทธิบาท ๔ ว่า "อิทธิบาท ๔ นี้เป็นเรื่องของใจ เต็มใจทำ แข็งใจทำ ตั้งใจทำ เข้าใจทำ" (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๑ การสงเคราะห์ดูแลภรรยาสามีและการทำงานไม่ให้คั่งค้าง) - การฝึกใจด้วยหลักนี้ต้องเสริมด้วยการพัฒนาตนให้มีศีล มีสมาธิ เพื่อผ่อนคลายจิตใจให้ "เป็นที่พักของใจ" และเกิดปัญญาพิจารณาเห็นผลของงาน (ที่มา: เปลี่ยนฐานชีวิตให้เป็นมงคล ตอนที ๑๑ การสงเคราะห์ดูแลภรรยาสามีและการทำงานไม่ให้คั่งค้าง) **กระบวนการ ๔ ข้อที่เชื่อมโยงหนุนเสริมกัน** - อิทธิบาท ๔ ประกอบด้วยฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา ซึ่ง "เป็น ๔ ขั้นตอนที่ต่อเนื่องหนุนเสริมกัน จะขาดข้อใดข้อหนึ่งไม่ได้ ด้วยว่ามันเป็นกระบวนการที่เชื่อมโยงกันทั้ง ๔ ข้อ จึงจะทำให้เราประสบผลสำเร็จในชีวิตและการงานได้ตามความมุ่งหวัง" (ที่มา: ชีวิตของผู้สงบ ตอนที่ ๘๒ ควรศึกษาเล่าเรียน เพื่อพัฒนากายใจ ร่ำรวยด้วยการมีศีลธรรมกำกับ เพื่อให้อยู่ร่วมกันได้อย่าง สุข สงบ และสันติ) - ท่านชี้ว่าโลกปัจจุบัน "สั่งสมอวิชชามามากจนเกินล้น จึงกลายเป็นโลกที่ฉาบฉวยและวุ่นวายสูงสุด" เราจึงต้องฝึกฝนตนเองหลายเท่าตัวเพื่อเข้าถึงหลักธรรม (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๕๙ ความสำเร็จทั้งทางวิทยาศาสตร์และทางพัฒนาใจ จะสำเร็จได้ด้วยอิทธิบาทธรรม) **อิทธิบาท ๔ ใช้ได้ทั้งทางโลกและทางธรรม** - ท่านสอนว่าการพัฒนาวิทยาศาสตร์ต้องคู่กับการพัฒนาใจ "ถ้าไม่อย่างนั้นโลกนี้จะมีแต่ความวุ่นวาย เราจึงต้องเดินทางสายกลางพัฒนาวิทยาศาสตร์พัฒนาใจ" โดยมีอิทธิบาท ๔ เป็นแนวทางสู่ความสำเร็จทั้งทางโลกและทางธรรม (ที่มา: ชีวิตใหม่ที่เลือกได้ ตอนที่ ๕๙ ความสำเร็จทั้งทางวิทยาศาสตร์และทางพัฒนาใจ จะสำเร็จได้ด้วยอิทธิบาทธรรม)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม สอนว่าพุทธะนั้นมิใช่สิ่งที่จะพบได้จากตำราหรือในสถานที่ใด แต่เกิดขึ้นได้ทันทีในปัจจุบัน เมื่อผู้ปฏิบัติดำเนินชีวิตด้วยความเห็น ความเข้าใจ และการปฏิบัติที่ถูกต้อง รวมทั้งละวางตัวตนออกไปด้วยศีล สมาธิ และปัญญา **พุทธะอยู่ที่ปัจจุบัน ไม่ใช่ในตำรา** - "การเรียนการศึกษานั้นสำหรับตำราเป็นหลักการเป็นหลักวิชาการ แต่ตัวพุทธะมันเป็นเรื่องของปัจจุบัน" และ "ชีวิตของเราต้องดำเนินไปด้วยความเห็นถูกต้องเข้าใจถูกต้องปฏิบัติถูกต้อง การปฏิบัติธรรมเป็นเรื่องของเราเอง พุทธะนั้นก็จะเกิดขึ้นแก่เรา" (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๕ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสถึงพระนิพพานว่า เป็นบรมธรรม) **พุทธะอยู่ที่ใจและกายวาจาในปัจจุบัน** - "เราต้องเข้าใจว่า ความเป็นพุทธะมันไม่ได้อยู่ที่ไหน ไม่ได้อยู่ที่ใกล้ที่ไกล มันอยู่ที่ใจมันอยู่ที่กายวาจาของเราในปัจจุบัน" (ที่มา: พุทธะที่แท้จริง ตอนที่ ๒ เพราะเห็นภัยในวัฏสงสาร จึงได้เกิดมีพุทธะขึ้นมา เพื่อความดับทุกข์ของหมู่มวลมนุษย์ทั้งหลาย) **ละตัวตนคือหนทางแห่งพุทธะ** - "ถ้าเราเอาแต่ตัวเอาแต่ตน พุทธะก็เกิดขึ้นไม่ได้ ธรรมวินัยก็เกิดขึ้นไม่ได้" และ "เด่นด้วยปัญญาสัมมาทิฏฐิ...เพราะใจได้ยกเลิกตัวตนที่เปรียบเสมือนความมืด ความมืดคือตัวตน" (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๖ ผู้ยังทำร้ายผู้อื่นทางกายวาจา หาเป็นบรรพชิตไม่ ผู้ยังเบียดเบียนผู้อื่นทางใจ จะเป็นสมณะไม่ได้) - "ศีลนี้คือสละคืนซึ่งตัวตน สมาธิคือสละคืนซึ่งตัวตน ปัญญาคือสละคืนซึ่งตัวตน เราทุกท่านทุกคนไม่ต้องไปหาพระพุทธเจ้าที่ไหน ตัวพุทธะย่อมเกิดขึ้นกับเราทุกคนที่ไม่มีตัวตน" (ที่มา: คุณของพระธรรม ตอนที่ ๕ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสถึงพระนิพพานว่า เป็นบรมธรรม)

หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้แสดงธรรมเรื่องความเพียรและความไม่ประมาทไว้อย่างลึกซึ้งและต่อเนื่อง โดยเน้นว่าความเพียรเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาตนทั้งในทางโลกและทางธรรม **ความเพียรเป็นสิ่งที่ต้องกระทำในวันนี้** - "บุคคลผู้หวังความเจริญย่อมอดทนในเบื้องต้น ย่อมมีความเพียรในเบื้องต้น ถึงจะมีความสบายในบั้นปลาย...ความเพียรเป็นสิ่งที่ต้องกระทำในวันนี้...ถ้าเราไม่ปฏิบัติ ไม่ตั้งใจปฏิบัติเรามีชีวิตอยู่ก็เหมือนกับตายแล้ว คือตายจากคุณธรรมของพระอริยเจ้า" (ที่มา: พรรษาแห่งการตื่นรู้ ตอนที่ ๑๒ สำคัญอยู่ที่ใจตั้งมั่น อยู่ที่การสมาทานเเล้วประพฤติปฏิบัติตาม ทำงานด้วยจิตว่าง จึงเปลี่ยนเเปลงตัวเองได้) **ความหมายและลักษณะของความเพียร** - "ความเพียร นั้น คือสภาพอันตรงกันข้ามกับความเกียจคร้าน กล่าวคือ ความไม่ย่อท้อต่ออุปสรรคในการทำงาน ในการประกอบการกุศล ความกล้าในการประกอบกิจอันชอบให้ลุล่วงไปด้วยดี มีความบากบั่นมั่นคงไม่ถอยหลัง ไม่ทอดธุระ ไม่เป็นคนอยู่เฉยโดยไม่ทำงาน" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๘๒ มีธรรมที่เป็นที่พึ่งพิง เป็นเหมือนพนักพิง เป็นแนวทางการดำเนินชีวิตที่เรียบง่ายถูกต้องดีงาม) **พุทธพจน์ว่าด้วยความเพียรและการไม่ประมาท** - หลวงพ่อกัณหา สุขกาโม ได้ยกพุทธพจน์มาแสดงว่า "ผู้มีความเพียรไม่พึงนอนมาก พึงปฏิบัติธรรมเครื่องตื่นอยู่ พึงละความเกียจคร้าน มายา ความร่าเริง การเล่น และเมถุนพร้อมทั้งเครื่องประดับเสีย" และอธิบายเพิ่มว่า "คำว่า ความเพียร นั้น เป็นคุณอันพยุงจิตในการประกอบกิจ ไม่ให้ย่อท้อต่อการงานทั้งน้อยและใหญ่...แต่งานจะสำเร็จได้ต้องอาศัยความเพียร งานทุกอย่างต้องเพียรพยายามโดยอาศัยขันติ" (ที่มา: มนุษย์ที่สมบูรณ์ ตอนที่ ๕๔ ผู้มีความเพียรไม่พึงนอนมาก พึงปฏิบัติธรรมเครื่องตื่นอยู่ พึงละความเกียจคร้าน มายา ความร่าเริง ทั้งหลายทั้งปวง)