📿 สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนวิธีรับมือความวิตกกังวลด้วยการ "ดูจิต" อย่างพี่เลี้ยงดูเด็ก — ไม่ต้องบังคับความคิด เพียงตามรู้ ความตรึกนึกที่แรงและเร็วจะค่อยๆ ช้าลงและสงบไปเอง **ดูความคิดเหมือนพี่เลี้ยงดูเด็ก:** - เมื่อคอยตามดูจิต รู้ความปรุงแต่ง รู้ทรวดทรงของความคิด ความวิตกที่เป็นไปอย่างเร็วหรือแรงจะช้าลง เบาลง จนสงบได้ในที่สุด เป็นไปเองโดยไม่ต้องบังคับ — เหมือนพี่เลี้ยงปล่อยเด็กเล่นแต่ให้อยู่ในสายตา (ที่มา: (๒๗-๒) วิตักกสัณฐานสูตร ๒ (๒/๒)) - กำหนดดูความตรึกนึกคิดด้วยใจ ก็จะรู้ว่าตนคิดไปด้วยอำนาจฉันทะ โทสะ หรือโมหะ — รู้ทันต้นตอของความคิดตนเอง (ที่มา: (๒๕) เครื่องกำหนดใจ (๓/๔)) **ความเครียดจากโทสะที่ค้างใจ:** - ความเจ็บใจที่กลั้นไว้ทำให้เครียด แสดงออกทางหน้าตา กิริยาฮึดฮัด ขว้างข้าวของ — เป็นความอดกลั้นที่เป็นทุกข์ ต้องมี "โสรัจจะ" เข้ามาช่วยระบาย ทำใจให้สบาย (ที่มา: (๒๖) อุปการธรรมในปฏิบัตจิตตภาวนา (๒/๒)) **ผูกจิตไว้กับหลัก:** - จิตเหมือนสัตว์ที่ผูกไว้กับหลักคืออารมณ์ของสมาธิ เช่น ลมหายใจเข้าออก จะวิ่งออกไปก็ไปได้ไม่ไกล สติจะนำกลับมาประคองไว้ใหม่ สู้กันอยู่อย่างนี้จนจิตเชื่องและสงบเข้า (ที่มา: (๑๓) องค์ฌาน) - แม้คิดเรื่องดีแต่คิดมากเกินไป จิตก็เหน็ดเหนื่อยกระสับกระส่ายเหมือนกายที่เดินวิ่งมากเกินไป — ต้องรู้จักหยุดพักความคิด ทำจิตให้ตั้งสงบอยู่ภายใน (ที่มา: (๒๒) วิตก ๒ ส่วน ตอน ๒)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายความฟุ้งซ่านผ่านอุปมาที่เห็นภาพ — จิตที่ฟุ้งคือจิตที่ตกเป็น "ทาส" ของอารมณ์ และทรงให้วิธีย้อนหาต้นเหตุของความคิดแบบนิทานกระต่ายตื่นตูม **จิตที่เป็นทาสของความฟุ้ง:** - อุทธัจจกุกกุจจะ (ฟุ้งซ่านรำคาญใจ) ส่งใจให้ซัดส่ายไปโน่นมานี่ไม่หยุด เหมือนทาสที่ถูกนายใช้ให้ทำงานตลอด อยากพักอยากนอนก็ไม่ได้ (ที่มา: (๓๒) พระพุทธคุณ ๓ (วิชฺชาจรณสมฺปันฺโน ๑-๓)) - ขณะฟังธรรมหรือทำกรรมฐาน ใจไม่อยู่ วิ่งออกไปหาเรื่องเก่าบ้าง เรื่องที่กำลังจะเกิดบ้าง เรื่องที่ปั้นขึ้นมาเองบ้าง (ที่มา: (๐๒) นิวรณ์ ๕) - สมาธิที่ยังไม่มีปีติไม่มีสุขเป็นของแห้งแล้ง จิตจึงดิ้นกลับหากามคุณารมณ์ เหมือนปลาถูกจับขึ้นบกย่อมดิ้นจะลงน้ำ (ที่มา: (๐๖) การปฏิบัติเพื่อให้ได้สมาธิ) **วิธีระงับ — ย้อนหาต้นเหตุ:** - ทรงยกนิทานกระต่ายตื่นตูม: จิตที่วิ่งพล่านไปกับอกุศลวิตกเหมือนสัตว์ที่วิ่งหนีตามๆ กันโดยไม่รู้ความจริง — เมื่อพิจารณาย้อนดูว่าวิตกนั้นมาจากไหน มาจากเรื่องอะไร พบต้นเหตุแล้ววิตกในเรื่องนั้นก็สงบไป จิตกลับตั้งมั่นเป็นสมาธิได้ (ที่มา: (๑๐) ธัมมานุปัสสนา (ขันธ์๕)) **เรื่องหลับๆ ฝันๆ:** - ที่เราฝันเพราะหลับไม่สนิท — ประสาททั้ง 5 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) หลับ แต่ "มโน" ไม่หลับ จึงเก็บสิ่งที่เคยเห็นเคยคิดมาฝัน ถ้ามโนหลับด้วยจึงหลับสนิทไม่ฝัน (ที่มา: (๑๗) นามรูปเป็นปัจจัยให้เกิดอายตนะ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแยกลำดับความโกรธอย่างละเอียด (ปฏิฆะ → โกธะ → โทสะ → พยาบาท) และประทานวิธี "ไม่เอาตัวเราออกรับ" ให้คำด่าเป็นเพียงลมผ่านหู **ลำดับของความโกรธ:** - อารมณ์ไม่น่าปรารถนากระทบใจเป็น "ปฏิฆะ" แรงขึ้นเป็น "โกธะ" ความขัดเคือง แรงขึ้นอีกเป็น "โทสะ" — โทสะแปลว่าประทุษร้าย คือประทุษร้ายจิตของตนเองก่อน ให้รุ่มร้อน แล้วจึงลามเป็น "พยาบาท" มุ่งล้างผลาญ เขาด่าก็ด่าตอบ (ที่มา: อาหารและอนาหารของกิเลสกองโทสะพยาบาท) **ไม่เอาตัวเราออกรับ:** - ถ้าเขาด่ามาแล้วไม่มี "ตัวเรา" ออกรับ คำด่าก็เป็นลมๆ แล้งๆ ผ่านหูแล้วผ่านไป — แต่เพราะรับว่า "เขาด่าเรา" จึงเกิดความผูกใจ จิตคิดปรุงส่งเสริมการกระทบนั้น เหมือนขีดไม้ขีดติดไฟ กลายเป็นโกรธเป็นพยาบาทตามลำดับ (ที่มา: อาหารและอนาหารของกิเลสกองโทสะพยาบาท) - ใช้โยนิโสมนสิการ — หัดคิด "ดับโกรธ" ไม่คิดส่งเสริมโกรธ พิจารณาโทษของมัน: ทำให้วู่วาม เร่าร้อน ก่อกรรมอกุศลล้วนมีโทษไม่มีคุณ (ที่มา: อาหารและอนาหารของกิเลสกองโทสะพยาบาท) **ฝึกได้ และดีขึ้นตามลำดับ:** - ใช้สติปัญญาพิจารณาโทษของความโกรธ ประกอบกับหัดแผ่เมตตา ทำบ่อยๆ การดับโกรธจะง่ายขึ้นโดยลำดับ — จากที่เคยโกรธเป็นฟืนเป็นไฟ ก็รู้สึกเฉยๆ ได้ นั่นคือกำลังบารมีที่สูงขึ้น (ที่มา: (๑๘) บารมีและอาสวะ) - ระหว่างฝึก บางทีดับไม่ได้แต่เก็บไว้ในใจจนอึดอัดฮึดฮัด — ก็ยังนับว่าดีกว่าปล่อยออกไปทำร้ายใคร (ที่มา: (๑๘) บารมีและอาสวะ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงโยงความผิดหวังในรักเข้ากับหลักอริยสัจโดยตรง — "ปรารถนาไม่ได้สมหวังเป็นทุกข์" และทรงอธิบายคำชาวบ้านว่า "หักใจ" ที่แท้คือการหักกิเลสในใจ **ความผิดหวังในหลักอริยสัจ:** - ความประจวบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์ — เมื่อมีตัณหาอุปาทานก็ต้องมีรักมีไม่รัก ทุกข์จึงตามมา (ที่มา: (๒๙) พระธรรมคุณ ๖ (๑๕/๑๗)) - ทุกอย่างรวมลงที่ "ปรารถนาไม่ได้สมหวังเป็นทุกข์" — ทุกคนปรารถนาจะพบสิ่งที่รัก ไม่อยากพบสิ่งที่ไม่รัก พอผลออกมาต่างจากที่ปรารถนา ก็เป็นทุกข์ (ที่มา: (๓๐) พระธรรมคุณ ๖ (๑๖/๑๗)) **"หักใจ" — ภาษาชาวบ้านที่ตรงธรรมที่สุด:** - เวลาใครทุกข์เพราะพลัดพรากจากคนรัก เรามักเตือนกันว่า "หักใจเสีย" — หักใจที่แท้ก็คือหักกิเลสในใจ หักตัณหาอุปาทาน หักความรักความยึดถือ เพราะหักความรักได้ ความทุกข์ก็ดับ ผู้ที่หักใจไม่ได้ย่อมเป็นไปตามอำนาจของกิเลสในใจ จึงต้องเดือดร้อน (ที่มา: (๑๔) พระพุทธคุณ ๙ (๒/๘)) - ทรงยกเรื่องนางวิสาขา: เมื่อหลานตายก็เศร้าโศก พระพุทธเจ้าตรัสสอนว่า มีความรักร้อยหนึ่งก็ต้องเศร้าโศกร้อยหนึ่ง มีรักเก้าสิบก็ทุกข์เก้าสิบ ลดลงมาจนมีรักหนึ่งก็ทุกข์หนึ่ง — ตัดความรักได้ ความทุกข์ก็ดับหมด (ที่มา: (๑๔) พระพุทธคุณ ๙ (๒/๘))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงยกพุทธดำรัสที่ตรัสแก่นางวิสาขา — มีรักร้อยก็โศกร้อย มีรักหนึ่งก็ทุกข์หนึ่ง — และทรงสอนให้ "หัดตาย" เพื่อเห็นความจริงก่อนวันจริงมาถึง **รักเท่าใด โศกเท่านั้น:** - นางวิสาขามหาอุบาสิกา แม้เป็นโสดาบันแล้ว เมื่อหลานตายก็ยังเศร้าโศกเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า — พระองค์ตรัสสอนว่าที่โศกก็เพราะความรัก มีความรักร้อยหนึ่งก็ต้องเศร้าโศกร้อยหนึ่ง มีรักเก้าสิบก็ทุกข์เก้าสิบ ลดลงมาจนมีรักหนึ่งก็ทุกข์หนึ่ง เมื่อตัดความรักได้ ความทุกข์ก็ดับหมด (ที่มา: (๑๔) พระพุทธคุณ ๙ (๒/๘)) - ความเสียใจเมื่อเห็นคนที่รักเป็นทุกข์ ท่านเรียกว่าโทมนัสที่ "อาศัยเรือน" คืออาศัยความรักเป็นที่ตั้ง — มีรักในผู้ใด เมื่อผู้นั้นเป็นทุกข์ ตัวเองก็พลอยโทมนัสตามไปด้วย (ที่มา: (๒๒) อปัณณกปฏิปทา ๓ (๒/๒)) **หัดตาย — เห็นความจริงก่อนวันจริง:** - ทรงสอนให้ "หัดตาย" คือหัดมองให้เห็นว่าเมื่อความตายมาถึง สามี ภรรยา มารดา บิดา บุตร ธิดา ญาติมิตรที่เคยรักใคร่ห่วงใยกันนักหนา ก็ไม่มีใครมาอยู่ด้วยแม้สักคน — สมดังพุทธศาสนสุภาษิตว่า "ทรัพย์สักนิดก็ติดตามคนตายไปไม่ได้" (ที่มา: หัดตาย) - เมื่อใกล้ตายแล้วมองย้อนกลับไป ชีวิตทั้งชีวิตที่นับปีว่ายาวนานจะรู้สึกเพียง "แว้บเดียว" แล้วต้องทิ้งทุกอย่าง ทั้งร่างกาย ทรัพย์สมบัติ ญาติมิตรทั้งหลาย — เห็นความจริงนี้ไว้ก่อน ใจจะคลายความยึดถือ (ที่มา: (๑๘) บารมีและอาสวะ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงชี้ความจริงที่ลึกที่สุดของเรื่องนี้ — "การได้" ทุกอย่างคือจุดตั้งต้นของการพลัดพราก และความตายไม่ได้รออยู่ปลายทาง แต่เคลื่อนอยู่ในลมหายใจเข้าออกนี้แล้ว **การได้ คือจุดตั้งต้นของการพลัดพราก:** - ความสุขจากการประจวบกับสิ่งอันเป็นที่รัก คือการเริ่มต้นของความพลัดพราก — การได้ลาภได้ยศที่ใคร ๆ พอใจดีใจ ก็คือความเริ่มต้นแห่งทุกข์ เพราะในที่สุดต้องพลัดพราก ถ้าลาภยศไม่จากไปก่อน ชีวิตเราก็ต้องจากมันไป (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๔ (ทุกข์)) - ที่เรากลัวตายและทุกข์กับการพลัดพราก ก็เพราะยึดถือขันธ์ ๕ ว่าตัวเราของเรา — จึงปรารถนาให้ตัวเองและคนที่รักไม่ต้องแก่ไม่ต้องตายอยู่ด้วยกันตลอดไป ซึ่งฝืนสภาพธรรมดาและเป็นไปไม่ได้ (ที่มา: (๓๒) ทุกขสัจ-ทุกขทุกข์) **ความตายเคลื่อนอยู่ในปัจจุบัน:** - ความตายเริ่มตั้งแต่ "จุติ" คือความเคลื่อน — ชีวิตเคลื่อนไปสู่ความดับอยู่ทุกขณะ การเกิดดับมีอยู่ในลมหายใจเข้าออกนี้เอง ตราบที่ยังมีสันตติสืบต่อก็เป็น "ความตายที่ปกปิด" เมื่อใดหายใจเข้าแล้วไม่ออก ความตายในที่สุดจึงปรากฏ (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๕ (ชรา มรณะ)) - ความกลัวตาย (มรณภัย) เป็นความรู้สึกประจำใจของคนทั้งหลาย ทั้งที่ความตายเป็นธรรมดาของสังขาร — เพราะความยึดถือในชีวิตในขันธ์ว่าเป็นตัวเราของเรานั่นเอง (ที่มา: (๒๙) ประโยชน์ที่ได้จากการปฏิบัติธรรม) **พิจารณาด้วยสติจนปัญญารับรอง:** - หมั่นพิจารณาตามที่ทรงสั่งสอน: เรามีความแก่เจ็บตายเป็นธรรมดา จะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น มีกรรมเป็นของของตน — เมื่อสติระลึกจนความรู้บังเกิดรับรองว่า "จริง" ทุกข้อ นั่นแหละคือปัญญา (ที่มา: (๒๒) ข้อธรรม (อริยสัจ ๔) ในปฏิจจสมุปบาท (๒/๒)) - "ทรัพย์สักนิดก็ติดตามคนตายไปไม่ได้" และ "สัตว์ทั้งปวงจะทิ้งร่างไว้ในโลก" — ส่วนผู้ที่เข้าใจว่าตายแล้วไม่รับรู้อะไรจึงไม่มีความหมายนั้น ทรงชี้ว่าเป็นความเข้าใจผิดอย่างยิ่ง เป็นโมหะที่สำคัญ (ที่มา: หัดตาย)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนการให้อภัยผ่านการดับรากของมัน — ความคิดปองร้ายดับด้วยเมตตา ความคิดเบียดเบียนดับด้วยกรุณา และกรุณาที่แท้ต้องไม่ปนเปื้อนด้วยโทมนัส **ดับพยาบาทที่ต้นทาง:** - ทรงสอนให้หัดดำริไปในทางไม่ปองร้ายและไม่เบียดเบียน — ความคิดปองร้ายเป็นไปด้วยโทสะ ส่วนความคิดเบียดเบียนเป็นไปด้วยโมหะ ทั้งสองดับได้ด้วยเมตตากรุณาที่หัดแผ่ออกไปอยู่เสมอ (ที่มา: (๐๘) มัชฌิมาปฏิปทา) - เมื่อคนอื่นเป็นทุกข์หรือพลาดพลั้ง การฉวยโอกาสซ้ำเติมเขาแสดงถึงชั้นจิตใจที่ต่ำทราม — พึงหัดใจให้สงสาร คิดช่วยให้พ้นทุกข์เท่าที่สามารถช่วยได้ (ที่มา: (๒๒) อปัณณกปฏิปทา ๓ (๒/๒)) **กรุณาที่ไม่ปนโทมนัส:** - ความเสียใจขุ่นแค้น (โทมนัส) ไม่ช่วยให้ใครพ้นทุกข์ ซ้ำยังบังปัญญาที่จะหาทางช่วยอันเหมาะสม เพราะมัวแต่ทุกข์ใจจนไม่เป็นอันคิดแก้ไข — เมื่อพิจารณาเห็นโทษของโทมนัสแล้ว มันจะสงบลง เหลือแต่ความกรุณาที่เด่นชัดขึ้นมาแทน (ที่มา: (๒๒) อปัณณกปฏิปทา ๓ (๒/๒)) **ช่วยและอภัยในทางที่ชอบ:** - แม้ผู้ทำผิดต้องโทษก็ยังเป็นบุคคลที่ควรกรุณา — ช่วยได้ในทางที่ถูกต้อง เช่นขอพระราชทานอภัยโทษ หรือเมื่อช่วยไม่ได้ก็แผ่เมตตาจิตให้เขามีความสุขตามควร ไม่ใช่ช่วยในทางผิด และไม่คิดซ้ำเติมให้ทุกข์มากขึ้น — ความกรุณาที่แท้มีขอบเขตแห่งธรรมกำกับ (ที่มา: (๒๑) พระธรรมคุณ ๖ (๗/๑๗))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงชี้รากของความอ้างว้าง — จิตใจที่ "พร่อง" เพราะเป็นทาสตัณหา ย่อมเติมไม่เต็มด้วยการเสพ เหมือนไฟที่ไม่อิ่มด้วยเชื้อ **จิตที่พร่อง — เติมเท่าไรก็ไม่เต็ม:** - มีพุทธภาษิตว่าสัตว์โลกมีจิตใจที่พร่อง เป็นทาสของตัณหา — ไม่เต็ม ไม่อิ่ม ไม่พอ จึงกระหายใคร่ได้ใคร่เป็นอยู่ร่ำไป — "ความอิ่มด้วยตัณหาไม่มี เหมือนไฟไม่อิ่มด้วยเชื้อ" ยิ่งสุมเชื้อ ไฟยิ่งโตยิ่งกินเชื้อมากขึ้น — ความรู้สึกว่างเปล่าอ้างว้างในใจจึงไม่มีวันเติมเต็มได้ด้วยการเสพการได้ (ที่มา: (๒๓) สัมมาทิฏฐิ ๑๕) **ทำไมอยู่ว่าง ๆ แล้วรู้สึกเดือดร้อน:** - เมื่อหยุดพักจากการวิ่งเต้นขวนขวายตามอำนาจกิเลส เช่นมานั่งทำความสงบ ฟังธรรม หรือมาบวช กลับรู้สึกว่างจนรำคาญ ดิ้นรนอยากกลับไปทำโน่นนี่ตามเคย จึงพากันเข้าใจผิดว่า "ความว่างทำให้เดือดร้อน" — แท้จริงนั่นคืออาการของใจที่ยังติดอาลัยในกิเลส เมื่อฝึกอยู่กับความว่างได้ ใจจึงพบความสงบที่แท้ (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนให้ "จับให้ถูก" ว่าความท้อมาจากไหน — ความเบื่อหน่ายท้อถอยในการทำดีไม่ได้เกิดจากความดี แต่เกิดจากกิเลสที่ถูกทวนกระแส **ท้อเพราะทำดีไม่เห็นได้ดี:** - หลายคนตั้งใจทำทาน รักษาศีล เจริญภาวนา แล้วบ่นว่า "ไม่เห็นจะได้ดีสักที" — ไม่ได้ทรัพย์ไม่ได้ยศที่นึกว่าตนควรได้ ก็ท้อใจจนเลิกทำความดี — ทรงชี้ว่านี่คือความเข้าใจผิดต่อผลของธรรม ซึ่งให้ผลจริงตามเหตุปัจจัย ไม่ขึ้นกับกาลเวลาที่ใจเราอยากให้เป็น (ที่มา: (๐๕) พระธรรมคุณ ๓ (๒/๒)) **จับให้ถูกว่าความท้อมาจากกิเลส:** - เมื่อเกิดความเบื่อหน่าย ระอา ท้อถอยในการปฏิบัติความดี "ต้องจับให้ถูกว่าไม่ใช่เกิดจากศีลหรือธรรมปฏิบัติ แต่เกิดจากกิเลส" — เพราะการปฏิบัติธรรมทวนกระแสตัณหาโลภโกรธหลง จึงรู้สึกฝืดฝืนเป็นธรรมดา — เมื่อรู้เช่นนี้แล้วก็ไม่หลงไปโทษความดีที่กำลังทำอยู่ (ที่มา: (๐๗) พระสังฆคุณ ๑) **ผู้ช่วยมีอยู่ในตัวแล้ว — ขอเพียงใจยอมรับ:** - ทุกคนมีผู้ช่วยภายในพร้อมอยู่แล้ว คือสติปัญญาที่เล่าเรียนอบรมมา ทั้งจากพ่อแม่ครูบาอาจารย์จนถึงคำสอนของพระพุทธเจ้า — แต่ถ้าจิตไม่ยอมรับ ไม่ฟัง ไม่คำนึงถึง ผู้ช่วยทั้งภายในและภายนอกก็ช่วยอะไรไม่ได้ — กำลังใจจึงเริ่มที่การเปิดใจรับ (ที่มา: (๒๕) ผู้มีปัญญาทำจิตให้ตรงได้)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงชี้โทษของ "ใจเสาะ" — ไข้เล็กก็เลยกลายเป็นไข้ใหญ่ — และทรงสอนอธิวาสนขันติ: อดทนแต่ไม่ใช่ไม่รักษา **ใจเสาะทำให้ไข้เล็กเป็นไข้ใหญ่:** - เจ็บนิดก็ไม่ได้ เจ็บหน่อยก็ไม่ได้ ขาดความอดทน — "ไข้เล็กก็เลยเป็นไข้ใหญ่ แถมใจเสาะอีกด้วยแล้ว ก็เลยเพิ่มไข้ที่มีอยู่แม้ไม่มากนักให้มากขึ้นไปอีก" — แต่ถ้าฝึกหัดให้รับไว้ได้ยับยั้งไว้ได้ ย่อมเอาชนะเหตุปัจจัยแห่งความทุกข์ทั้งปวงได้ (ที่มา: (๐๑) สัพพาสวสังวรสูตร ตอน ๔) - ความแข็งแกร่งฝึกได้ทั้งกายและใจ — ร่างกายที่ต้านทานได้มากย่อมเกิดโรคยาก จิตใจที่ต้านทานได้มาก โรคทางใจคืออาสวะกิเลสก็เกิดได้ยากเช่นกัน (ที่มา: (๐๑) สัพพาสวสังวรสูตร ตอน ๔) **อธิวาสนขันติ — อดทนแต่ไม่ใช่ไม่รักษา:** - ทรงย้ำว่าไม่ได้หมายความว่าให้อดทนเกินไปหรือป่วยแล้วไม่ต้องรักษา — เจ็บป่วยก็ต้องรักษา "เป็นแต่เพียงว่าไม่ทำจิตใจให้พ่ายแพ้ต่อทุกขเวทนาต่าง ๆ โดยง่าย" (ที่มา: (๒๖) อุปการธรรมในปฏิบัตจิตตภาวนา (๒/๒)) - เมื่อใช้อธิวาสนขันติประกอบกับการรักษาของหมอ การรักษาย่อมสำเร็จได้ด้วยดี — โรคที่รักษาได้ก็รักษาง่ายขึ้น ป่วยมากก็กลายเป็นน้อย และป่วยน้อย ๆ บางคราวหายได้ด้วยกำลังขันตินี้เพียงอย่างเดียว (ที่มา: (๒๖) อุปการธรรมในปฏิบัตจิตตภาวนา (๒/๒))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงไขความหมายรากศัพท์ — ธรรมะแปลว่า "ทรงไว้" คือทรงจิตใจให้ตั้งอยู่โดยชอบ — ผู้ทำงานจึงต้องมีธรรมะเป็นกำลังทรงใจ **ธรรมะคือเครื่องทรงใจ:** - ธรรมะแปลว่าทรงไว้ ดำรงไว้ — โดยตรงคือทรงจิตใจนี้เองให้ตั้งอยู่โดยชอบ — ถ้าไม่มีธรรมะคอยรักษา จิตใจย่อมตกต่ำได้โดยง่าย เหมือนร่างกายที่ไร้กำลังย่อมทรงตัวไม่อยู่ เป็นลมล้มลง — ผู้ทำการงานทั้งหลายจึงต้องมีธรรมะเป็นกำลังทรงใจให้ตั้งมั่น (ที่มา: (๓๑) พิจารณากายให้เห็นเป็นสิ่งปฏิกูล) **ใช้สติวิจัยการงานของตน:** - ความจริงที่เกี่ยวแก่กรรมคือการงานที่กระทำทางกาย วาจา ใจ — บางอย่างเป็นอกุศลมีโทษ บางอย่างเป็นกุศลมีคุณ — ทรงสอนให้ใช้สติกำหนดพิจารณาวิจัย แจกแจงให้รู้ชัดว่างานใดเป็นอะไร แล้วเลือกประกอบแต่กรรมการงานที่เป็นกุศล (ที่มา: (๐๘) พ้นทุกข์ด้วยการละตัณหา) - ปัญญาในธรรมต้องอาศัยสมาธิ และสมาธิต้องอาศัยศีลเป็นภาคพื้น — ผู้ทำงานที่ตั้งอยู่ในศีล มีสมาธิในสิ่งที่ทำ ย่อมเกิดปัญญาในหน้าที่การงานของตน (ที่มา: (๐๙) อานาปานสติ ขั้นกายานุปัสสนา)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนว่าความรักในครอบครัวเป็นธรรมชาติของจิต แต่ความรักที่แท้ต้องประกอบด้วยปัญญาและอุเบกขา มิใช่ความหลงใหลที่พาไปสู่การส่งเสริมความผิด **ธรรมชาติของความรักและขอบเขตของมัน:** - จิตใจมนุษย์มีธรรมชาติรักตนและรักผู้ที่ควรรัก เช่น มารดาบิดารักบุตรธิดา เมื่อรักใครก็ปรารถนาให้ผู้นั้นเป็นสุขมีความเจริญ (ที่มา: ธรรมชาติของจิต) - ความรักแบบสิเนหาเฉพาะสามีภริยา บุตรธิดา ญาติมิตร เป็นความรู้สึกที่ "คับแคบ" — เมื่อหัดแผ่เมตตาออกไป ความปรารถนาให้เป็นสุขนี้จะขยายกว้างออกไปเกินวงผู้ที่ตนรัก (ที่มา: (๒๑) อปัณณกปฏิปทา ๓ (๑/๒)) - รักมากก็ทุกข์มาก — ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนนางวิสาขาผู้เศร้าโศกเมื่อหลานตายว่า "เมื่อมีความรักร้อยหนึ่งก็ต้องเศร้าโศกร้อยหนึ่ง" ลดลงมาจนรักหนึ่งก็ทุกข์หนึ่ง ตัดความรักได้ความทุกข์ก็ดับหมด (ที่มา: (๑๔) พระพุทธคุณ ๙ (๒/๘)) **ความรักหลงกับความรักที่มีปัญญา:** - ทรงยกนิทานพ่อแม่เลี้ยงลูกให้เป็นโจร — ลูกขโมยของมาพ่อแม่กลับชมเชย จนลูกติดสันดานเป็นโจรถูกจับลงโทษ "รักดั่งนี้ไม่ใช่รักที่เป็นเมตตาเป็นกรุณา แต่เป็นรักที่ผิด เพราะเหตุว่าขาดหลักของอุเบกขาที่รู้จักผิดรู้จักชอบ" (ที่มา: (๒๕) มุทิตาและอุเบกขาพรหมวิหาร) **อุเบกขา — หลักของรักในครอบครัว:** - มารดาบิดาที่มีอุเบกขา เมื่อบุตรทำไม่ดีต้องสอบถามว่ากล่าวตักเตือนให้ละชั่วทำดี แม้บุตรของตนทะเลาะกับบุตรของเขา ก็ไม่ลำเอียงเข้าข้างบุตรตน — บุตรของตนผิดก็ต้องรับว่าผิด (ที่มา: (๒๕) มุทิตาและอุเบกขาพรหมวิหาร) - แม้กรุณาก็ต้องมีอุเบกขากำกับ — คนที่รักทำผิดต้องโทษบ้านเมืองก็ต้องวางอุเบกขา จะช่วยให้พ้นผิดเหมือน "ช่วยให้คนที่รักแหกคุก" ไม่ได้ เพราะเป็นการช่วยในทางที่ผิด (ที่มา: (๒๓) พระธรรมคุณ ๖ (๙/๑๗))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนว่าความสุขที่แท้จริงมิใช่ความสุขชั่วคราวตามโลกียวิสัย หากเป็นความสุขจากการปฏิบัติธรรมจนจิตบริสุทธิ์และหลุดพ้น ซึ่งทุกคนเข้าถึงได้ **สุข ๔ ประการที่พระพุทธเจ้าตรัสสอน:** - พระพุทธองค์ตรัสเรียกความสุขในการปฏิบัติธรรมไว้คือ เนกขัมมสุข ความสุขจากการออก ปวิเวกสุข ความสุขจากความสงัดสงบ อุปสมสุข ความสุขจากความสงบรำงับ และสัมโพธิสุข ความสุขจากความรู้พร้อม (ที่มา: (๐๔) สุญญตา ๔ (นิยยานิกธรรม)) - ความสุขเหล่านี้รวมเรียกได้อีกคำว่า วิมุติสุข ความสุขที่เกิดจากความหลุดพ้น — "เมื่อพ้นได้เท่าใดก็เป็นสุขเท่านั้น" ทุกคนที่จะได้ความสุขแท้ต้องมีส่วนได้ความสุขเหล่านี้แม้น้อยก็ตาม (ที่มา: (๐๔) สุญญตา ๔ (นิยยานิกธรรม)) **ความสุขของจิตบริสุทธิ์ ปฏิบัติได้ทุกคนทุกที่:** - ความสุขที่ทุกคนควรแสวงหายิ่งกว่าความสุขทางโลกคือ "ความสุขของจิตใจที่บริสุทธิ์" — ไม่ว่าพระหรือฆราวาส อยู่บ้านหรือป่า กลางวันหรือกลางคืน ก็ปฏิบัติชำระจิตใจให้ผ่องแผ้วเพื่อพบสุขนี้ได้ (ที่มา: (๒๘) จิตสิกขา) - ความเพลิดเพลินสนุกสนานทางโลก "ตั้งอยู่บนความเศร้าหมอง ไม่ใช่เป็นความบริสุทธิ์อันแท้จริง" ส่วนผู้เดินในอริยมรรคจะพบความสุข "ซึ่งตั้งอยู่บนความผุดผ่องอันเป็นธรรมชาติของจิต" (ที่มา: (๑๔) อานาปานสติ ขั้นธัมมานุปัสสนา) **ทางเข้าถึง — ละชั่วทำดีจนจิตว่าง:** - การละความชั่วกระทำความดีอยู่เสมอนำจิตให้ได้สุญญตาคือความว่าง แล้วจะพบเนกขัมมสุข "บ่อยๆ ขึ้น มากขึ้น ชัดเจนขึ้น" จนเปรียบเทียบได้เองกับกามสุขขณะกิเลสหนา (ที่มา: (๐๖) สุญญตา ๖ (ศึล สมาธิ ปัญญา)) - สังขารทั้งปวงต้องแปรปรวนเกิดดับ ความสุขทางคดีโลกจึงอยู่ชั่วคราวแล้วหายไป เมื่อหายไปความทุกข์ก็บังเกิดขึ้นมาอีก (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น)

การเจริญสติตามแนวทางของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร เน้นการฝึกหัดอย่างสม่ำเสมอในชีวิตประจำวัน — สติไม่ใช่สิ่งที่เกิดเองตามธรรมชาติ แต่ต้องอบรมบ่มเพาะด้วยความเพียร **หัดทำสติในชีวิตประจำวัน:** - "หัดปฏิบัติอยู่ดั่งนี้เสมอจะทำให้มีสติคือความระลึกได้ ถึงการที่ทำคำที่พูดแม้นานได้" ทำให้ความจำดีขึ้น — สติช่วยให้สัญญาคือความจำหมายในสิ่งที่ประสบพบผ่านกำหนดจดจำได้ (ที่มา: (๑๗) สติ ขันติ ในการปฏิบัติ) - วิธีอบรมคือหัดนึกหัดกำหนดดูด้วยใจตัวเอง — เช้านี้เรียนธรรมะอะไร ปฏิบัติอะไร "มาถึงตอนเย็นก็ระลึกนึกตรวจสอบดูจิตใจของตัวเอง ว่าเรียนอะไรไว้ ทำอะไรไว้ พูดอะไรไว้" (ที่มา: (๑๗) สติ ขันติ ในการปฏิบัติ) **สติในอานาปานสติและสัมปชัญญะ:** - เริ่มด้วย "ตั้งกายตรงคือไม่พิง และไม่ค้อมกาย... ตั้งสติให้มีหน้าโดยรอบ" พร้อมคุณธรรมอุปการะ — ความเพียรเผากิเลส สัมปชานะความรู้พร้อม และสติกำจัดความยินดียินร้ายในโลก (ที่มา: (๑๑) อานาปานสติสมาธิภาวนา (๑/๒)) - ทรงอธิบายว่าอานาปานสติเป็น "วิธีที่จะสร้างสติสร้างปัญญา อันเป็นแสงสว่างที่จะส่องใจตัวเองให้มองเห็นทางอันถูกต้อง" — กำหนดรู้กายทั้งหมดทั้งรูปกายนามกายขณะหายใจเข้าออก (ที่มา: (๒๗) อานาปานสติ (๒/๔)) - สัมปชัญญะคือความรู้ตัวที่ตรัสสอนให้มีในทุกอิริยาบถ — ก้าวหน้า ถอยหลัง แลเหลียว กิน ดื่ม เดิน ยืน นั่ง นอน หลับ ตื่น พูด นิ่ง — และตั้งสติในที่ตั้งทั้ง ๔ คือ กาย เวทนา จิต ธรรม (ที่มา: (๒๔) จิตที่ประกอบด้วยกุศลราศี) **สติเป็นรากฐานของเมตตาภาวนา:** - แม้การแผ่เมตตาก็ต้องตั้งสติกำหนดไปในบุคคลหรือสรรพสัตว์ว่า "จงเป็นผู้ไม่มีเวรเถิด" — เมตตาภาวนาจะบังเกิดได้ต้องอาศัยสติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งความรู้คือสติ (ที่มา: (๒๐) พระธรรมคุณ ๖ (๖/๑๗))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนเรื่องสมาธิภาวนาอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ความหมาย จุดมุ่งหมาย ไปจนถึงวิธีปฏิบัติเป็นขั้นตอน **สมาธิภาวนา ๔ อย่าง:** - สมาธิภาวนาคือ "การอบรมสมาธิ การปฏิบัติทำสมาธิให้มีขึ้นให้เป็นขึ้น" ซึ่งพระพุทธเจ้าตรัสว่ามี ๔ อย่าง — เพื่ออยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เพื่อญาณทัสสนะความรู้ความเห็น เพื่อสติสัมปชัญญะ และเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ (ที่มา: (๑๐) สมาธิภาวนา ๔ อย่าง) - ขั้นสูงสุดคือทำสมาธิเพื่อปัญญา — "ทำสมาธิเพื่อเป็นมูลฐานของปัญญาที่รู้แจ้งเห็นจริงความเกิดดับของขันธ์ ๕ หรือนามรูป" อันเป็นเหตุสิ้นอาสวะ (ที่มา: (๑๐) สมาธิภาวนา ๔ อย่าง) **ภาวนา ๓ สมาธิ ๓ — ลำดับขั้นของการฝึก:** - บริกัมมภาวนาคือการเริ่มปฏิบัติที่จิตยังกวัดแกว่งกระสับกระส่าย เมื่อจิตใกล้ตั้งมั่นเป็นอุปจาร และเมื่อ "จิตตั้งมั่นไม่วอกแว่กไปข้างไหน อยู่กับลมหายใจเข้าออกแนบแน่นมั่นคง ก็เป็นอัปปนา" (ที่มา: (๑๔) ภาวนา๓ สมาธิ๓) - การอบรมจิตเป็นไปเพื่อสองทาง — เพื่อสมาธิหรือสมถะความสงบใจอย่างหนึ่ง และเพื่อปัญญาเข้าถึงสัจจะหรือวิปัสสนาความรู้แจ้งเห็นจริงอีกอย่างหนึ่ง (ที่มา: (๐๔) อุปการธรรม ๔ ประการฯ) **เทคนิคการปฏิบัติ:** - แก่นของสมาธิคือ "เอกัคคตา คือความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว" — แนะวิธีกำหนดลมหายใจคู่พุทธคุณ: "หายใจเข้า พุท หายใจออก โธ ช่วย" หรือธัม-โม สัง-โฆ ก็ได้ หัดรวมใจให้อยู่ที่เดียว (ที่มา: (๐๑) พระธรรม) - เบื้องต้นอาจใช้วิธีนับลมหายใจช่วย — หายใจเข้านับ ๑ หายใจออกนับ ๑ ไปจนถึง ๕ แล้วเริ่มใหม่ไปจนถึง ๖ แล้วถึง ๗ (ที่มา: (๒๐) พิจารณากำหนดดูภายในและภายนอกกาย เวทนา จิต ธรรม) - สัจจะที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนนั้น "ต้องพบสัจจะตัวความจริงที่ตนเอง คือที่กายใจนี้" — น้อมจิตที่สงบตั้งมั่นไปพิจารณาให้เกิดปัญญาในธรรม (ที่มา: (๓๐) รู้อิริยาบถใหญ่ รู้อาการของกาย)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนเรื่องการปล่อยวางว่าเป็นผลที่เกิดจากการเห็นแจ้งในธรรมตามลำดับขั้น นับตั้งแต่การเห็นความไม่เที่ยงจนถึงการสละคืนสิ่งที่เคยยึดถือ อันเป็นทางแห่งความหลุดพ้นที่แท้จริง **กระบวนการปล่อยวางตามลำดับขั้น** - เมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนาจนได้วิราคะ คือความสิ้นติดใจยินดี แล้วตามดูตัวความดับ ก็จะได้ความปล่อยวาง "สิ่งอะไรที่เคยยึดถือว่าเป็นตัวเราของเราก็จะปล่อยวางลงได้" ซึ่งตามศัพท์เรียกว่าสละคืน (ที่มา: (๑๔) อานาปานสติ ขั้นธัมมานุปัสสนา) - เมื่อเห็นแจ้งรู้จริงขึ้นได้เพียงใด ก็จะปรากฏเป็นความสละคืน คือมองเห็นความปล่อยวาง เคยยึดถือสิ่งที่รักหรือเกลียดชังก็ดี อันเป็นเหตุให้เกิดความทุกข์ต่างๆ "เมื่อปล่อยวางลงไปได้ทุกข์ต่างๆ ก็ดับไปหมด และจะมองเห็นความปล่อยวางนั้น เหมือนกำอะไรไว้ ยึดอะไรไว้ ก็ปล่อย ก็ส่งคืนแก่เจ้าของเขาไป คือแก่ธรรมชาติธรรมดา" (ที่มา: (๑๖) อานาปานสติขั้นธัมมานุปัสสนาฯ) **ความสัมพันธ์ระหว่างการวางกับความว่างและหลุดพ้น** - จิตโดยปกติมีนันทิคือความเพลิน ราคะคือความติดใจยินดี และตัณหาคือความดิ้นรนทะยานอยากอยู่เป็นประจำ ทำให้ไม่ว่าง แต่เมื่อวางสิ่งเหล่านั้นได้ "ความว่างดังกล่าวนี้แหละ ก็เป็นความสงบ และก็เป็นความพ้น สงบก็คือสงบกิเลส โลภ โกรธ หลง" (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น) - เมื่อมองเห็นว่าสิ่งที่ยึดถือเป็นสมุทัยเหตุให้เกิดทุกข์ ก็ทำให้วางความยึดถือลงได้ "และเมื่อวางลงได้ ก็ออกได้ ก็สงัดได้ ก็สงบได้" อันนี้เองจึงเป็นตัววิมุติความหลุดพ้น และการปฏิบัติในสติปัฏฐานทุกข้อทุกบทก็รวมเข้าในสุญญตาคือความว่างนี้ (ที่มา: (๐๖) สุญญตา ๖ (ศึล สมาธิ ปัญญา)) **การวางในชีวิตจริง: อุเบกขาเป็นตัวอย่าง** - การปล่อยวางปรากฏในอุเบกขาพรหมวิหารเช่นกัน เมื่อบุคคลที่เราเมตตากรุณาและมีมุทิตานั้นมีความสุขความเจริญเต็มที่แล้ว ไม่มีความทุกข์ที่ต้องช่วย "ก็ปฏิบัติในอุเบกขานี้เป็นความวาง วางใจ และเฉยจากการที่จะต้องขวนขวายช่วยเหลือ" (ที่มา: (๒๕) มุทิตาและอุเบกขาพรหมวิหาร)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนเรื่องความทุกข์และการดับทุกข์ไว้อย่างละเอียดลุ่มลึก ทั้งในแง่การรู้จักตัวทุกข์ตามความเป็นจริง และแนวทางปฏิบัติเพื่อดับทุกข์ที่ต้นเหตุ **ลักษณะของทุกข์** - ทุกข์มีสองระดับ คือทุกขเวทนาที่คนทั่วไปรู้เห็น และทุกข์อีกอันหนึ่งที่ต้องใช้ปัญญาจึงจะมองเห็น ได้แก่ความที่ตั้งอยู่คงที่ไม่ได้ ต้องแปรปรวนเปลี่ยนแปลงไป เพราะเหตุที่ถูกความเกิดและความดับบีบคั้นอยู่ตลอดเวลา (ที่มา: (๓๐) รู้อิริยาบถใหญ่ รู้อาการของกาย) - สิ่งที่โลกเรียกว่าสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี "อย่างละเอียดตามคดีธรรมนั้นเป็นทุกข์ทั้งนั้น คือเป็นสิ่งที่ต้องทนทั้งนั้น ทั้งสุขและทั้งทุกข์ที่คนเข้าใจกันอยู่" (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น) - ลาภ ยศ ความสุข ความรื่นเริง ความบันเทิงต่าง ๆ ล้วนเป็นตัวทุกข์ทุก ๆ อย่าง เพราะเป็นสิ่งที่ต้องเกิดต้องดับ ต้องแปรปรวนเปลี่ยนแปลงไปทั้งสิ้น ไม่มีอะไรที่จะดำรงอยู่ (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๔ (ทุกข์)) - ความทุกข์ในชีวิตได้แก่สภาวะทุกข์ เช่น เกิด แก่ ตาย และปกิณกะทุกข์ทางจิตใจ มีโสกะปริเทวะ ความโศก ความรัญจวนคร่ำครวญใจ ซึ่งล้วนมีเงื่อนต้นเงื่อนปลายของทุกข์ (ที่มา: (๐๖) สัมมาทิฏฐิ ๒๓-๒๖ (อวิชชา) ตอน ๓) **เหตุที่ติดอยู่ในทุกข์และการมองเห็นทุกข์** - บุคคลที่ยังไม่กำหนดให้รู้จักทุกข์อย่างละเอียดลงไปจริง ๆ จึงทำให้มีความเพลินอยู่ในทุกข์ มีความติดอยู่ในทุกข์ ยึดเอาทุกข์ไว้ เมื่อเป็นดั่งนี้ก็ปล่อยไม่ได้ (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น) - เมื่อมองเห็นทุกข์แล้ว ก็จะทำให้ผ่อนคลายความเพลิดเพลิน ความติดใจยินดี ความดิ้นรนไปในทุกข์ต่าง ๆ ก็จะทำให้ปล่อยทุกข์ได้ (ที่มา: (๑๗) ความว่าง สงบ หลุดพ้น) - ผู้ปฏิบัติสามารถมองเห็นทุกข์แม้ในขณะที่กำลังเสวยสุขเวทนา เช่น ในขณะที่หายใจเข้าหายใจออกอยู่อย่างสบายมีความสุข ก็มองเห็นทุกข์คือความที่ต้องแปรปรวนเปลี่ยนแปลงไป (ที่มา: (๓๐) รู้อิริยาบถใหญ่ รู้อาการของกาย) **วิธีดับทุกข์** - การดับทุกข์ไม่ใช่หมายความว่าไปฆ่าไปทำลายสิ่งที่เป็นตัวทุกข์ "แต่หมายความว่าดับตัวตัณหาซึ่งเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ และเมื่อดับตัวตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดทุกข์ คือดับทุกข์สมุทัยได้ ก็ได้ชื่อว่าทุกขนิโรธความดับทุกข์" (ที่มา: (๒๐) พระพุทธคุณ ๙ (๘/๘)) - เมื่อบังเกิดความทุกข์ขึ้น ผู้ปฏิบัติจะรู้จักว่าตัณหาเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ รู้จักว่าดับตัณหาเป็นความดับทุกข์ และรู้จักว่าศีลสมาธิปัญญา หรือมรรคมีองค์ ๘ เป็นทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ (ที่มา: (๒๓) กิจของผู้ปฏิบัติเป็นสัมมาทิฏฐิ) - "หากว่าจะมีการฆ่าการทำลายล้าง ก็ฆ่าก็ทำลายล้างตัณหาในจิตใจตัวเอง ไม่ใช่ไปว่าไปฆ่าไปทำลายล้างผู้อื่นสัตว์อื่น" (ที่มา: (๒๓) กิจของผู้ปฏิบัติเป็นสัมมาทิฏฐิ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนเรื่องอริยสัจ ๔ ไว้อย่างเป็นระบบ โดยทรงแสดงทั้งความหมายของถ้อยคำ โครงสร้างของสัจธรรม และหน้าที่ที่ผู้ปฏิบัติพึงกระทำต่ออริยสัจแต่ละข้อ **นิรุกติและความหมายของอริยสัจ** - คำว่า "อริยสัจจ์" ประกอบด้วยคำสองคำ คือ "อริยะ" แปลว่าประเสริฐ เจริญ และ "สัจจะ" แปลว่าความจริง (ที่มา: (๒๘) ความหมายของอริยสัจ) - "อริยะ" แปลตามความได้ว่าประเสริฐ คือจริงถ่องแท้ อริยสัจจ์จึงอาจแปลได้ว่า สัจจะที่ประเสริฐคือจริงถ่องแท้ ไม่ผิดพลาด (ที่มา: (๒๘) ความหมายของอริยสัจ) **โครงสร้างและความครบถ้วนของอริยสัจ ๔** - อริยสัจ ๔ ได้แก่ อริยสัจจ์คือทุกข์ คือทุกขสมุทัยเหตุเกิดทุกข์ คือทุกขนิโรธความดับทุกข์ คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ (ที่มา: (๒๘) ความหมายของอริยสัจ) - อริยสัจ ๔ เป็นสัจจะธรรมที่สมบูรณ์ทั้งด้านทุกข์และด้านดับทุกข์ ทรงสั่งสอนให้รู้จักทุกข์พร้อมทั้งเหตุ และรู้จักความดับทุกข์พร้อมทั้งเหตุ (ที่มา: ทุกข์) **กิจ ๔ ในอริยสัจและการปฏิบัติ** - กิจในอริยสัจจ์ทั้ง ๔ มีต่างกันเป็น ๔ โดยพระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนให้ปฏิบัติตั้งแต่เบื้องต้น อาศัยศรัทธาคือความเชื่อคำสั่งสอน และอาศัยปัญญาคือการฟัง อ่าน คิด พินิจพิจารณา เพื่อให้รู้แจ้งเห็นจริงในอริยสัจจ์ทั้ง ๔ (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔)) - หน้าที่ของผู้ฟังอริยสัจจ์คือปฏิบัติในกิจของอริยสัจจ์ อาศัยศรัทธาและปัญญาในการกำหนดรู้จักทุกข์ ละสมุทัยคือละตัณหา และทำให้แจ้งนิโรธคือความดับตัณหา (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔)) - "กิจในอริยสัจจ์ทั้ง ๔ นี้ จึงเป็นข้อที่ทุกคนจะพึงปฏิบัติตั้งแต่เบื้องต้นด้วยกันทั้งนั้น และการปฏิบัติในพุทธศาสนาทั้งสิ้น ก็รวมเข้าในการปฏิบัติกิจทั้ง ๔ นี้ คือกำหนดรู้จักทุกข์ ละสมุทัย ทำให้แจ้งนิโรธ ก็ปฏิบัติอบรมในมรรคในองค์ ๘ ซึ่งย่นเข้าก็ใน ศีล สมาธิ ปัญญา" (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔)) - ความรู้จักอริยสัจจ์ทั้ง ๔ เป็นสัมมาทิฏฐิคือความเห็นชอบ ซึ่งนำให้เกิดความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระธรรม เป็นไปเพื่อละราคานุสัย บรรเทาปฏิฆานุสัย และถอนอวิชชานุสัยคืออวิชชาความไม่รู้ในสัจจะที่เป็นตัวความจริง (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทในฐานะแกนกลางของพระพุทธศาสนา โดยทรงเน้นว่าธรรมะหมวดนี้คืออริยสัจ ๔ ที่แผ่ออกโดยพิสดาร ลึกซึ้งจนแม้พระอัครสาวกยังต้องใช้ปัญญาขบคิด **ความลุ่มลึกและความสำคัญของปฏิจจสมุปบาท** - เมื่อท่านพระอานนท์กราบทูลว่าปฏิจจสมุปบาทดูเหมือนเป็นของง่าย พระพุทธเจ้าตรัสห้ามว่า "อย่ากล่าวเช่นนั้น" เพราะธรรมะในปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมะที่ลุ่มลึก เห็นได้ยาก รู้ได้ยาก ด้วยเหตุนี้เมื่อทรงแสดงอริยสัจ ๔ จึงทรงแสดงโดยปริยายที่เข้าใจกันง่ายก่อน (ที่มา: (๒๑) ข้อธรรม(อริยสัจ๔)ในปฏิจจสมุปบาท (๑/๒)) - ปฏิจจสมุปบาทเป็นอริยสัจ ๔ อย่างละเอียด แต่ละข้อเท่ากับเป็นลูกโซ่อันหนึ่ง ๆ ที่โยงกันไป อวิชชาก็เท่ากับเป็นลูกโซ่อันหนึ่ง สังขารก็เท่ากับเป็นลูกโซ่อันหนึ่ง โยงกันไปอาศัยกันไป (ที่มา: (๐๗) สัมมาทิฏฐิ ๒๓-๒๖ (อวิชชา) ตอน ๔) **ปฏิจจสมุปบาทคืออริยสัจ ๔ อย่างพิสดาร** - ในปฏิจจสมุปบาทเป็นการที่ทรงแสดงอริยสัจโดยละเอียดหรือพิสดาร และพระเถราธิบายของท่านพระสารีบุตรทำให้มองเห็นชัดว่า "แต่ละข้อนั้น ก็เป็นอริยสัจจ์ ๔ ทั้งนั้น ทุกข้อไป จึงเป็นอริยสัจจ์ ๔ อย่างละเอียด อย่างประณีต ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่จะเข้าใจได้โดยง่าย" (ที่มา: (๒๓) ความเกิดดับแห่งปฏิจจสมุปบาท) - ความตรัสรู้ของพระองค์ในอริยสัจ ๔ เมื่อแสดงโดยพิสดารตามที่ตรัสไว้ก็คือปฏิจจสมุปบาท ธรรมะที่อาศัยกันบังเกิดขึ้น ซึ่งมีอวิชชาอาสวะเป็นต้น มาจนถึงชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ เป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยกันโดยลำดับ นี้เป็นฝ่ายสมุทัยวาร คือเป็นฝ่ายเกิด หรือเป็นฝ่ายก่อทุกข์ (ที่มา: (๒๒) ข้อธรรม (อริยสัจ ๔) ในปฏิจจสมุปบาท (๒/๒)) - เมื่อยังเป็นอวิชชาอยู่คือไม่รู้จักอริยสัจ ๔ ก็ไม่รู้จักธรรมะที่อาศัยกันบังเกิดขึ้นอันเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท โดยสรุปย่อว่า ทุกข์นั้นก็อาศัยสมุทัย นิโรธนั้นก็ต้องอาศัยมรรค และ "ปฏิจจสมุปบาทสรุปเข้าในอริยสัจจ์ ๔" (ที่มา: (๐๕) สัมมาทิฏฐิ ๒๓-๒๖ (อวิชชา) ตอน ๒) **การค้นพบและพุทธอุทานแห่งปฏิจจสมุปบาท** - ในคืนแห่งการตรัสรู้ พระพุทธองค์ทรงพิจารณาจับทุกข์ต่าง ๆ มีโสกะปริเทวะเป็นต้นสืบขึ้นไป ทรงจับมรณะ ชรา ชาติ ภพ อุปาทาน ตัณหา เวทนา ผัสสะ อายตนะ นามรูป วิญญาณ สังขาร จนถึงจับอวิชชาได้ จับอาสวะได้ วิชชาคือความรู้จึงบังเกิดขึ้น (ที่มา: (๒๓) ความเกิดดับแห่งปฏิจจสมุปบาท) - ท่านพระสารีบุตรได้แสดงธรรมะในปฏิจจสมุปบาทนี้สืบต่อจากที่ท่านได้แสดงสัมมาทิฏฐิ ได้แก่ รู้จักอกุศลมูลคือโลภะ โทสะ โมหะ รู้จักกุศลมูลคืออโลภะ อโทสะ อโมหะ รู้จักอาหารทั้ง ๔ คือคำข้าวเป็นอาหารของกาย ผัสสะเป็นอาหารของเวทนา มโนสัญเจตนาเป็นอาหารของกรรม วิญญาณเป็นอาหารของนามรูป แล้วจึงแสดงอริยสัจ ๔ (ที่มา: (๒๑) ข้อธรรม(อริยสัจ๔)ในปฏิจจสมุปบาท (๑/๒))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแสดงหลักสติปัฏฐาน ๔ ไว้อย่างครอบคลุมตั้งแต่นิยาม วิธีปฏิบัติ จนถึงผลที่ได้รับ โดยทรงชี้ว่าการตั้งสติกำหนดรู้กาย เวทนา จิต และธรรมนั้นเป็นทางตรงสู่ความหลุดพ้น **นิยามและโครงสร้างสติปัฏฐาน ๔** - สติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ **กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน** คือความพิจารณาตามรู้ตามเห็นกาย, **เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน** คือความพิจารณาตามรู้ตามเห็นเวทนา, **จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน** คือความพิจารณาตามรู้ตามเห็นจิต และ **ธรรมานุปัสสนาสติปัฏฐาน** คือความพิจารณาตามรู้ตามเห็นธรรม (ที่มา: (๑๐) สมาธิภาวนา ๔ อย่าง) - สติปัฏฐาน ๔ นี้ยังเป็นไปเพื่อละ **จริต ๔** กล่าวคือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นเครื่องละตัณหาจริตที่มีปัญญาอ่อน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นเครื่องละตัณหาจริตที่มีปัญญากล้า จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นเครื่องละทิฏฐิจริตที่มีปัญญาอ่อน (ที่มา: (๑๐) สมาธิภาวนา ๔ อย่าง) **วิธีปฏิบัติและรายละเอียดในกายานุปัสสนา** - ทรงสอนให้มีสติตามดูกาย เวทนา จิตใจ และธรรมะคือเรื่องในจิตใจของตัวเอง เช่น ตามดูกายว่ากำลังเดิน ยืน นั่ง นอน หรือหายใจเข้าออกอยู่ (ที่มา: (๑๗) สติ ขันติ ในการปฏิบัติ) - ในมหาสติปัฏฐานสูตรรวบรวมข้อพึงพิจารณาในกายไว้ ๖ หมวด ได้แก่ ลมหายใจเข้าออก, อิริยาบถ ๔ ยืนเดินนั่งนอน, สัมปชัญญะความรู้ตัว, อาการของกายมีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เป็นต้น, ธาตุ ๔ ดินน้ำไฟลม และป่าช้า ๙ คือพิจารณาศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า (ที่มา: (๒๔) สรุปสติปัฏฐาน ๔) - เมื่อได้สติปัฏฐานแล้ว ก็เป็นการปฏิบัติที่จะทำให้จิตไม่ต้องเป็นทาสของตัณหา ไม่ต้องเป็นทาสของกิเลส ทุกคนสามารถปฏิบัติได้ด้วยการหยุดดูจิตของตนนั้นเอง (ที่มา: ข้อปฏิบัติเพื่อความไม่เป็นทาสตัณหา) **ผลแห่งการปฏิบัติสติปัฏฐาน ๔** - การปฏิบัติสติปัฏฐาน ๔ นี้เป็นไปเพื่อดับ เพื่อละ อุปัทวะเหตุขัดข้อง ๔ ประการ คือโสก ปริเทวะ ทุกข์ไม่สบายกาย และโทมนัสไม่สบายใจ และเพื่อบรรลุคุณวิเศษ ๓ ประการ ได้แก่ความบริสุทธิ์ อริยมรรค และนิพพาน (ที่มา: (๐๓) สติปัฏฐาน ๔) - แม้จะแยกเป็น ๔ ข้อ แต่สามารถยกขึ้นกำหนดเพียงข้อใดข้อหนึ่งก็ได้ เพราะ "ทั้งหมดก็จะติดขึ้นมาด้วยกันทั้งหมด เป็นอันเดียวกัน" การนำสติกำหนดดูกายเวทนาจิตธรรมของตน ชื่อว่าปฏิบัติเข้าทางแห่งอริยมรรคและเป็นการปฏิบัติเพื่อนิพพาน (ที่มา: (๐๓) ข้อปฏิบัติในทางปัญญา)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแสดงหลักกรรมและผลของกรรมในฐานะแกนกลางของชีวิตทางธรรม โดยทรงสั่งสอนให้พุทธศาสนิกชนพิจารณาความจริงข้อนี้เนืองๆ จนซึมซาบเป็นปัญญาเห็นธรรม **กรรมคือสิ่งที่เราเป็นเจ้าของและต้องรับผล** - ทรงสั่งสอนให้พิจารณาเนืองๆ ว่า "เรามีกรรมเป็นของ ๆ ตน เราเป็นทายาทรับผลของกรรม เรามีกรรมเป็นกำเนิด เรามีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ เรามีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย เราจักกระทำกรรมใดไว้ดีหรือชั่ว เราก็จักต้องเป็นทายาทรับผลของกรรมนั้น ดั่งนี้" (ที่มา: ปัญญาเห็นธรรม) - ทรงอ้างพระพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ว่า "กัมมัสโกมหิ เรามีกรรมเป็นของของเรา กรรมทายาโท เรามีกรรมเป็นทายาท คือต้องรับผลของกรรม" โดยทรงอธิบายว่ากรรมที่ประกอบทางกาย ทางวาจา ทางใจ ดีบ้างชั่วบ้างนั้น ล้วนเป็นของๆ เราซึ่งจะต้องไปเสวยผลต่อไป (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๘ (ภพ) (ต่อ)) **กรรมเกิดจากเจตนา และจำแนกเป็นสามทาง** - ทรงแสดงว่ากรรมเกิดจากเจตนาคือความจงใจ เมื่อใจจงใจอย่างใดอย่างหนึ่งก็เป็นกรรมขึ้นมาทางใจก่อน อันเรียกว่ามโนกรรม เมื่อพูดออกไปด้วยใจที่มีความจงใจนั้นก็เป็นวจีกรรม เมื่อทำทางกายออกไปก็เป็นกายกรรม (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๗ (ภพ)) - กรรมที่เป็นส่วนบุญเรียกว่าบุญกรรมหรือกุศลกรรม ส่วนกรรมที่เป็นบาปเรียกว่าบาปกรรมหรืออกุศลกรรม และส่วนที่ยังติดอยู่เหลืออยู่นั้น อาจแยกส่วนดีเป็นบารมี ส่วนชั่วเป็นอาสวะ โดยมีพระพุทธภาษิตแสดงไว้ว่า สัตว์ที่จะต้องตายถือเอาบาปบุญที่กระทำไว้แล้วไป (ที่มา: (๑๘) บารมีและอาสวะ) **ผลของกรรมปรากฏในชีวิต และพึงวางใจด้วยปัญญา** - ทรงแสดงว่าผู้ใดทำกรรมใดไว้จักได้รับผลของกรรมนั้น ทำดีจักได้ดี ทำชั่วจักได้ชั่ว เช่น การไม่อ่อนน้อมต่อผู้ควรได้รับความอ่อนน้อมเป็นกรรมไม่ดี การเกิดในตระกูลต่ำเป็นผลของกรรมไม่ดี ส่วนผู้ที่เกิดในตระกูลสูงปกติย่อมได้รับความอ่อนน้อมอันเป็นผลจากกรรมดีคือความอ่อนน้อม (ที่มา: หัดตาย) - ทรงสอนให้พิจารณาปลงใจในกรรมและผลของกรรม เมื่อผู้ใดมีความสุขความเจริญก็เป็นเพราะประกอบกรรมดีและได้รับผลดี เมื่อถึงคราวที่ช่วยไม่ได้ เช่น เจ็บป่วยรักษาไม่หาย ก็ต้องวางใจให้เป็นอุเบกขา ปลงลงในกรรมและผลของกรรม (ที่มา: (๒๓) พระธรรมคุณ ๖ (๙/๑๗))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแสดงเรื่องการทำบุญให้ทานไว้อย่างลุ่มลึก ครอบคลุมทั้งความหมาย เงื่อนไขที่ทำให้ทานเป็นบุญแท้ และวิธีขยายผลบุญไปสู่ผู้อื่น **ความหมายและขอบเขตของ "ทาน"** - คำว่า "ทาน" แปลได้ทั้ง "สิ่งที่ให้" และ "การให้" ไม่ว่าจะถวายพระ ให้ยาจกวณิพกผู้ขัดสน หรือให้เป็นสาธารณประโยชน์ ล้วนชื่อว่าทานเหมือนกันหมด (ที่มา: (๑๕) พระสังฆคุณ ๙) - ในภาษาไทยนิยมเรียกการถวายพระว่า "ทำบุญ" หรือ "ทำทักษิณา" ส่วนการให้แก่คนทั่วไปเรียกว่า "ทำทาน" โดยตามภาษาบาลีการถวายพระก็คือการทำทักษิณา ซึ่งเท่ากับการทำบุญในภาษาไทย (ที่มา: (๑๓) พระสังฆคุณ ๗) **เงื่อนไขที่ทำให้ทานเป็นบุญแท้** - ทานจะเป็นบุญได้ต้องประกอบด้วย **เจตนา ๓** คือมีเจตนาดีก่อนให้ มีเจตนาดีในขณะให้ และมีเจตนาดีเมื่อให้แล้ว พร้อมทั้งวัตถุที่ได้มาโดยชอบ เป็นประโยชน์แก่ผู้รับ และมีผู้รับนั้นด้วย (ที่มา: (๑๓) พระสังฆคุณ ๗) - ทานต้องปฏิบัติให้ถึงจิต คือให้จิตสละโลภะ มัจฉริยะ ให้จิตบริสุทธิ์ แม้จะให้น้อยเมื่อจิตบริสุทธิ์ก็ชื่อว่ามาก ให้มากแต่จิตไม่บริสุทธิ์ก็ชื่อว่าน้อย (ที่มา: (๑๔) อานาปานสติ ขั้นธัมมานุปัสสนา) **การขยายผลบุญ: กุศลสามัคคีและปัตติทานมัย** - พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ **กุศลสามัคคี** คือทำเองด้วยและชักชวนผู้อื่นให้ทำด้วย เป็นเหตุให้ได้ทั้งโภคสมบัติและบริวารสมบัติ ส่วนผู้ที่ทำคนเดียวโดยไม่ชักชวนผู้อื่นนั้นได้โภคสมบัติแต่ไม่ได้บริวารสมบัติ (ที่มา: (๑๓) พระสังฆคุณ ๗) - เมื่อทำบุญแล้วตั้งใจแผ่กุศลให้ผู้อื่นมีส่วนในบุญนั้นด้วย ชื่อว่าได้ทำบุญอีกข้อหนึ่งเรียกว่า **ปัตติทานมัยบุญ** และผู้ที่พลอยอนุโมทนายินดีเห็นชอบในส่วนบุญที่ผู้ทำตั้งใจให้นั้น ก็ชื่อว่าได้ทำปัตติทานมัยบุญเช่นกัน (ที่มา: (๑๓) พระสังฆคุณ ๗)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายนิพพานในฐานะแก่นสูงสุดของพระพุทธศาสนา โดยทรงชี้ว่านิพพานคือสันติความสงบของใจอันบริสุทธิ์จากกิเลสและดับสิ้นทุกข์ทั้งปวง **ความหมายและรากศัพท์ของนิพพาน** - นิพพานคือ "สันติความสงบของใจ" กล่าวคือใจที่บริสุทธิ์จากกิเลสทั้งปวงมีตัณหาเป็นต้น และดับทุกข์ทั้งปวงได้ (ที่มา: (๐๖) ทุกขนิโรธ) - คำว่า "นิพพาน" มาจาก นิ (ไม่มี หรือออก) กับ วานะ (กิเลสเป็นเครื่องร้อยรัด หรือลูกศรที่เสียบจิตใจ) บางทีก็ยกเอามาอันเดียวว่าลูกศรนั้นคือตัณหาความทะยานอยาก (ที่มา: (๐๓) สุญญตา ๓ (อนิมิตเจโตสมาธิ นิพพานฯ)) - นิพพานเป็นธรรมอันเอก สุดยอดในพระพุทธศาสนา และจิตก็เป็นเอกสุดยอดในธรรมชาติของกายใจ เมื่อจิตบริสุทธิ์จากเครื่องเศร้าหมองได้หมดสิ้น ด้วยการปฏิบัติในศีลสมาธิปัญญา ก็เป็นสันติของใจคือนิพพาน (ที่มา: (๐๑) จิตบรรลุนิพพาน) **นิพพานที่เห็นได้ในปัจจุบันและคำนิยามจากพระสารีบุตร** - ความบริสุทธิ์จากกิเลสเครื่องเศร้าหมองใจทั้งหลาย เป็นความดับจากทุกข์ทั้งปวง นั้นคือสันติของใจซึ่งเรียกว่านิพพาน (ที่มา: (๒๙) ประโยชน์ที่ได้จากการปฏิบัติธรรม) - มี "สันทิฏฐิกนิพพาน" หรือ "ทิฏฐธรรมนิพพาน" คือนิพพานที่เห็นได้ในปัจจุบัน อันหมายถึงสันติของใจ แม้เพียงชั่วครั้งชั่วคราว เช่นในขณะที่ปฏิบัติทำจิตตภาวนา ใจบริสุทธิ์จากกิเลสกองโลภโกรธหลงทั้งหลาย ไม่มีทุกข์อยู่ในใจ (ที่มา: (๒๙) ประโยชน์ที่ได้จากการปฏิบัติธรรม) - เมื่อปริพาชกถามท่านพระสารีบุตรว่านิพพานคืออะไร ท่านพระสารีบุตรตอบว่าได้แก่ ราคัคคโย ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งราคะ โทสัคคโย ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งโทสะ และ โมหัคคโย ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งโมหะ และทางทำให้แจ้งนิพพานนั้นคืออริยมรรคมีองค์ ๘ (ที่มา: (๐๗) พระสังฆคุณ ๑) **นิพพานตามขั้นของการปฏิบัติ** - เมื่อปฏิบัติในศีล ก็เป็นนิพพานดับกิเลสและความทุกข์ในขั้นศีล เมื่อปฏิบัติในสมาธิก็ดับกิเลสที่เป็นนิวรณ์ได้ ก็เป็นนิพพานขั้นดับนิวรณ์ เมื่อปฏิบัติทางปัญญาได้ความรู้แจ้งเห็นจริงในนามรูป ก็ดับกิเลสที่เป็นอุปาทานคือความยึดถือลงได้ ดับตัวเราของเราลงได้ (ที่มา: (๒๙) สติกำหนดดูกาย เวทนา จิต ธรรม)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนหลักพรหมวิหาร ๔ ในฐานะกรรมฐานสำคัญที่ผู้ปฏิบัติธรรมทุกคนควรอบรมเจริญ โดยมีแก่นอยู่ที่การน้อมจิตออกไปด้วยเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา อย่างไม่มีประมาณทั่วสรรพสัตว์ **พรหมวิหาร ๔ ในฐานะกรรมฐาน** - พรหมวิหาร ๔ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา เป็นกรรมฐานหมวดหนึ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนให้ปฏิบัติอบรม กล่าวโดยสรุปคือ "การอบรมจิตใจของตนนี้เอง คิดแผ่จิตออกไปด้วยเมตตา ปรารถนาให้มีความสุข ปราศจากทุกข์" ในสัตว์บุคคลทั้งหลาย (ที่มา: (๒๖) พรหมวิหารธรรมในทางปฏิบัติ) - พรหมวิหารธรรมหรืออัปปมัญญาทั้ง ๔ นี้ จึงเป็นกรรมฐานข้อสำคัญที่ทุกคนควรปฏิบัติ การปฏิบัติให้ถึงขั้นยอดนั้นทำได้ยาก แต่หากปฏิบัติขึ้นมาโดยลำดับ "เหมือนอย่างบันไดที่ขึ้นไปทีละขั้น ก็ไม่ยาก" (ที่มา: (๒๖) พรหมวิหารธรรมในทางปฏิบัติ) **วิธีแผ่พรหมวิหารธรรม** - บุคคลที่มีจิตไม่โลภ ไม่พยาบาทมุ่งร้าย เห็นชอบตามทำนองคลองธรรม ย่อมแผ่พรหมวิหารธรรม คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา "ไปในทิศเบื้องหน้า ทิศเบื้องขวา ทิศเบื้องหลัง ทิศเบื้องซ้าย...ในเบื้องบน ในเบื้องล่าง ในเบื้องขวางโดยรอบ ทั่วโลกทั้งสิ้น" (ที่มา: (๒๐) อปัณณกปฏิปทา ๑ (๒/๒)) - ในพระบาลีมีสอนให้แผ่ทั้งโดยเจาะจงและโดยไม่เจาะจง โดยเจาะจงเป็น ๗ จำพวก ได้แก่ สัพพา อิตถิโย สตรีทั้งปวง สัพเพ ปุริสา บุรุษทั้งปวง สัพเพ อริยา อริยะบุคคลทั้งปวง สัพเพ อนริยา บุคคลผู้มิใช่อริยะคือยังเป็นบุถุชนอยู่ทั้งปวง สัพเพ เทวา เทพทั้งปวง สัพเพ มนุสสา มนุษย์ทั้งปวง (ที่มา: (๒๗) พรหมวิหาร๔ตามแนวโพชฌงค์) **การเจริญให้ครบและอุเบกขาในฐานะยอดพรหมวิหาร** - ในการเจริญพรหมวิหารต้องปฏิบัติให้ถึงข้อที่ ๔ จึงจะเป็นพรหมที่ครบสี่หน้าโดยสมมติ คือเป็นพรหมวิหารที่สมบูรณ์ และในข้อนี้ก็ต้องปฏิบัติตามหลักของโพชฌงค์ทั้ง ๗ คือต้องมีสติกำหนดดูถึงสัตว์บุคคลที่จะปฏิบัติในอุเบกขา (ที่มา: (๒๓) พระธรรมคุณ ๖ (๙/๑๗)) - ในข้ออุเบกขาอันเป็นข้อที่ ๔ หมายถึง "ความที่วางจิตเป็นกลาง ไม่เสียใจในเมื่อผู้อื่นประสบวิบัติ หรือไม่ดีใจในเมื่อผู้อื่นซึ่งไม่เป็นที่รักประสบวิบัติ แต่มีใจเป็นกลางไม่ยินดีไม่ยินร้าย โดยที่พิจารณาปลงใจลงในกรรม และผลของกรรม ว่า...สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของของตน" (ที่มา: (๒๓) พระธรรมคุณ ๖ (๙/๑๗)) - การอบรมในพรหมวิหารทั้ง ๔ อัปปมัญญาทั้ง ๔ นี้ ให้หัดปฏิบัติไปทีละก้าว ทีละครั้งทีละคราว "ได้บ้างเสื่อมบ้าง มีกิเลสเข้ามาบ้าง ดับกิเลสได้บ้างไม่ได้บ้าง เสียเมตตาไปบ้าง ทำขึ้นใหม่บ้าง ปฏิบัติอยู่บ่อยๆ เสมอๆ...ก็จะสูงขึ้นไปสูงขึ้นไป จนถึงยอดในที่สุดได้" (ที่มา: (๒๖) พรหมวิหารธรรมในทางปฏิบัติ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายขันธ์ ๕ ในฐานะหลักธรรมสำคัญที่แจกแจงสิ่งที่สัตว์โลกยึดถือว่าเป็นตัวตน เพื่อให้ผู้ปฏิบัติเห็นความจริงของชีวิตและพ้นทุกข์ได้ **องค์ประกอบของขันธ์ ๕** - ขันธ์ ๕ คือการจำแนกอัตภาพ ได้แก่ รูปขันธ์ (กองรูป คือรูปกายอันนี้ อันประกอบด้วยธาตุทั้ง ๔), เวทนาขันธ์ (ความรู้สุขรู้ทุกข์ รู้ไม่ทุกข์ไม่สุข ทั้งทางกายทั้งทางใจ), สัญญาขันธ์ (ความจำได้หมายรู้), สังขารขันธ์ (ความคิดปรุงหรือความปรุงคิด), วิญญาณขันธ์ (ความรู้ที่เรียกว่าเห็น ความรู้ที่เรียกว่าได้ยิน) (ที่มา: (๒๐) อารักขกรรมฐาน (๒/๒)) - ทรงจำแนกแยกอัตภาพ คือภาวะที่ยึดถือกันว่าเป็นตัวเราของเรานี้ออกเป็น ๕ กอง คือรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ (ที่มา: (๓๑) พระธรรมคุณ ๖ (๑๗/๑๗)) **ขันธ์ ๕ ในฐานะวิบากและเครื่องมือ** - ขันธ์ ๕ เป็นวิบากขันธ์ คือขันธ์ที่เป็นวิบาก ซึ่งทุกๆ คนได้ขันธ์ ๕ นี่มาตั้งแต่เกิด ก็อาศัยขันธ์ ๕ นี้เอง ทำดีบ้าง ทำชั่วบ้าง (ที่มา: (๒๓) วิธีปฏิบัติธรรม) - ตัวขันธ์ ๕ เองเป็นเครื่องมือ ไม่ดี ไม่ชั่ว เช่นเดียวกับเครื่องมือทั้งหลาย เช่นว่ามีดพร้าซึ่งเป็นเครื่องมือนั้น สุดแต่คนจะใช้ให้เป็นคุณ หรือให้เป็นโทษ (ที่มา: (๒๓) วิธีปฏิบัติธรรม) **อุปาทานขันธ์และทุกข์** - ทุกคนต่างก็มีขันธ์ ๕ อยู่ด้วยกัน และต่างก็ยึดถือในขันธ์ ๕ ที่มีอยู่ ว่า เอตํ มม นี่เป็นของเรา เอโสหมสฺมิ เราเป็นนี่ เอโส เม อตฺตา นี่เป็นอัตตาตัวตนของเรา จึงเรียกว่า อุปาทานขันธ์ ขันธ์เป็นที่ยึดถือ เมื่อมีความยึดถือดั่งนี้ ทุกคนจึงต้องเป็นทุกข์ไปตามขันธ์ (ที่มา: ทุกข์) - ขันธ์ ๕ นี้พระบรมศาสดาตรัสเรียกว่า อุปาทานขันธ์ ขันธ์คือกองอันเป็นที่ยึดถือว่านี่เป็นของเรา เราเป็นสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นอัตตาตัวตนของเรา (ที่มา: (๒๐) อารักขกรรมฐาน (๒/๒)) - หน้าปัทม์ที่บอกเวลากับเข็มสั้นยาวเหล่านี้ ก็เท่ากับขันธ์ ๕ เมื่อปรากฏขึ้นแล้ว ลักษณะที่เป็นไปของขันธ์ ๕ คือเกิดก็จะปรากฏ ดับก็จะปรากฏ (ที่มา: (๐๒-๑) พระธรรมคุณ ๖ ตอน ๒)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายศีล ๕ ในมิติของความปรกติแห่งจิต กาย และวาจา โดยชี้ว่าศีลมิใช่เพียงตัวอักษรสิกขาบทที่ท่องจำ แต่คือสภาวะแท้จริงของใจที่พ้นจากการครอบงำของกิเลส และทรงวางแนวทางปฏิบัติศีลสำหรับฆราวาสผ่านวินัยพุทธบัญญัติ ๕ ข้อ จนถึงระดับที่ศีลเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติในผู้เข้าสู่กระแสธรรม **ศีลคือความปรกติ — สภาวะที่จิตไม่ถูกกิเลสครอบงำ** - ทรงอธิบายว่า "ศีลนี้จะเป็นศีล ๕ หรือศีลที่ยิ่งขึ้นไปกว่าก็ตาม ย่อมรวมอยู่ในลักษณะอันเดียวคือความปรกติใจ พร้อมทั้งกายและวาจา" โดยเปรียบความปรกติใจว่า "เหมือนอย่างน้ำในแม่น้ำที่ไม่มีลม ก็เป็นน้ำที่ไหลไปเป็นปรกติ" (ที่มา: (๐๙) อานาปานสติ ขั้นกายานุปัสสนา) - ทรงชี้ว่าเพื่อให้บรรลุถึงความปรกตินั้น "จำเป็นที่จะต้องตั้งใจสังวรปฏิบัติในศีล ก็คือปฏิบัติในวินัยตามที่พระพุทธเจ้าได้ทรงบัญญัติเอาไว้ วินัยนี้เองที่มีเป็นข้อๆ ทรงบัญญัติไว้ ๕ ข้อ เมื่อปฏิบัติในวินัย ๕ ข้อ ก็เรียกว่ามีศีลห้า" (ที่มา: (๐๒) พัฒนาความสำรวม ตั้งใจ รู้) - ทรงสอนว่านอกจากรับสิกขาบทแล้ว ผู้ปฏิบัติต้องมีความสำรวมกาย วาจา ใจ ให้สงบไม่วุ่นวาย พร้อมกับความสำรวมอินทรีย์ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ซึ่งเรียกว่าอินทรียสังวร ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ จึงจะชื่อว่าเป็นศีลอย่างสมบูรณ์ (ที่มา: (๑๑) ประมวลหลักปฏิบัติฯ) **ความยากของศีล ๕ และระดับพระโสดาบัน** - ทรงอธิบายว่าผู้ยังมิได้บรรลุธรรมนั้น "ไม่อาจที่จะรักษาศีล ๕ ไว้โดยไม่ให้ขาดเป็นท่อน ไม่ให้ทะลุเป็นช่อง ไม่ให้ด่าง ไม่ให้พร้อย กันตลอดไปได้ ต้องมีขาด ต้องมีต่อกันอยู่เรื่อยๆ" เพราะจิตสามัญยังตกอยู่ใต้อำนาจกิเลสตัณหา (ที่มา: (๑๙) สัมมาทิฏฐิ ๑๑ (สีลัพพตุปาทาน)) - ทรงย้ำว่า "การรักษาศีล ๕ นั้น จะให้เป็นศีล ๕ บริสุทธิ์จริงๆ ต้องเป็นพระโสดาบัน" จึงตรัสสอนให้สมาทานสิกขาบทไปทีละก้าว เมื่อศีลขาดก็สมาทานกันใหม่ ต้องมีการสมาทานรับศีลกันอยู่บ่อยๆ (ที่มา: (๒๖) พรหมวิหารธรรมในทางปฏิบัติ) **ศีล ๕ ที่เกิดขึ้นเองในผู้เข้าสู่กระแสธรรม** - ทรงแสดงผลของการภาวนาจนเข้ากระแสธรรมว่า "ศีล ๕ จะบังเกิดมีขึ้นเป็นธรรมชาติธรรมดา ของท่านผู้ที่มีจิตใจเข้ากระแสธรรมแล้ว ไม่มีที่จะคิดล่วงละเมิดศีล ๕" และกระแสธรรมนั้นจะนำไปสู่ภูมิชั้นที่สูงๆ ต่อไป (ที่มา: (๒๑) การภาวนา) - ทรงย้ำว่าศีลแต่ละระดับล้วนเป็นวินัยที่พระพุทธองค์ทรงบัญญัติไว้เป็นข้อๆ มิใช่สิ่งที่มนุษย์สมมุติขึ้นเอง (ที่มา: (๐๒) กรรมฐานเบื้องต้น)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายมรรคมีองค์ ๘ ในฐานะหัวใจของการปฏิบัติธรรม โดยทรงชี้ว่ามรรคทั้งแปดองค์นั้นย่อรวมได้เป็นสิกขา ๓ และเชื่อมโยงกันเป็นลำดับจากสัมมาทิฏฐิไปสู่สัมมาวิมุติ **โครงสร้างมรรคมีองค์ ๘ และความสัมพันธ์กับสิกขา ๓** - มรรคมีองค์ ๘ ย่อเข้าเป็นสีลสิกขา จิตตสิกขา ปัญญาสิกขา โดยทรงแสดงปัญญาสิกขาก่อน คือสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ ต่อด้วยสีลสิกขา คือสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ แล้วจึงแสดงจิตตสิกขา คือสัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ (ที่มา: (๐๓) สรุปพระธรรมคุณ ๖) - สัมมาสมาธิเป็นข้อที่ ๘ อยู่ในจิตตสิกขา เพราะฉะนั้นจึงรวมเข้าเป็นศีลสมาธิปัญญานั้นเอง แต่ในมรรคมีองค์ ๘ นี้ แสดงปัญญาสิกขาก่อน (ที่มา: (๑๙) สัมมาสมาธิ) **มรรคมีองค์ ๘ เป็นยอดของสังขตธรรม** - มรรคมีองค์ ๘ เป็นยอดของสังขตธรรม เพราะว่า "มรรคมีองค์ ๘ นี้เมื่อได้ปรุงแต่งขึ้นจนเป็นมรรคสมังคี กำจัดกิเลสได้หมดสิ้นแล้ว ก็เสร็จกิจ ไม่ต้องปรุงแต่งกันอีกต่อไป จึงชื่อว่าเป็นยอด เหมือนอย่างขึ้นไปถึงยอดไม้แล้ว ก็ไม่ต้องขึ้นต่อไป" (ที่มา: (๑๓) อาสวะเป็นปัจจัยให้เกิดอวิชชา (๒/๒)) - แม้มรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นสังขารคือสิ่งผสมปรุงแต่ง ต้องปฏิบัติอบรมทิฏฐิให้เห็นถูกเห็นชอบจึงจะเป็นสัมมาทิฏฐิ ต้องปฏิบัติอบรมความดำริให้ถูกให้ชอบจึงจะเป็นสัมมาสังกัปปะ ต้องกระทำกรรมทางกายให้ถูกให้ชอบจึงจะเป็นสัมมากัมมันตะ (ที่มา: (๑๓) อาสวะเป็นปัจจัยให้เกิดอวิชชา (๒/๒)) **มรรคมีองค์ ๘ เป็นทางดับทุกข์และดับวัฏฏะ** - ทางปฏิบัติให้ถึงความดับนามรูป ความดับวิญญาณ ความดับสังขาร ล้วนคือมรรคมีองค์ ๘ ทั้งสิ้น ทรงแสดงให้รู้จักอาสวะ ซึ่งเป็นเหตุเกิดอวิชชา และทางดับอาสวะก็คือมรรคมีองค์ ๘ เช่นกัน (ที่มา: (๒๑) ข้อธรรม(อริยสัจ๔)ในปฏิจจสมุปบาท (๑/๒)) - ทางปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ คือมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ สัมมาวาจา เจรจาชอบ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีวิตชอบ สัมมาวายามะ เพียรชอบ สัมมาสติ ระลึกชอบ สัมมาสมาธิ ตั้งใจชอบ (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๕ (ชรา มรณะ)) - ทรงอธิบายว่ามรรคมีองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐินำ "เมื่อมีความเห็นชอบนำก็ย่อมมีความดำริชอบ เมื่อมีความดำริชอบก็ย่อมมีวาจาชอบ" ต่อเนื่องไปจนถึงสัมมาญาณะและสัมมาวิมุติ มรรคมีองค์ ๘ จึงเป็นหลักสำคัญในการปฏิบัติเพื่อดับแห่งทุกข้อ (ที่มา: (๒๑) ข้อธรรม(อริยสัจ๔)ในปฏิจจสมุปบาท (๑/๒)) - มรรคมีองค์ ๘ หรือมัชฌิมาปฏิปทา ข้อปฏิบัติเป็นหนทางกลาง มีแสดงไว้ว่าเป็นทางเก่า ซึ่งเป็นทางที่พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลาย ได้ปฏิบัติดำเนินมาในทางนี้อยู่แล้ว จึงได้ตรัสรู้ (ที่มา: (๒๑) การปฏิบัติธรรม)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายไตรลักษณ์ว่าเป็นลักษณะเครื่องกำหนดหมายที่เป็นสามัญทั่วไปแก่สังขารทั้งปวง ทรงเน้นว่าการเห็นไตรลักษณ์ต้องอาศัยสมาธิเป็นฐาน และต้องพิจารณาผ่านขันธ์ ๕ กับอายตนะซึ่งเป็นวิปัสสนาภูมิ จึงจะนำไปสู่ความเข้าใจทุกขสัจจะได้อย่างแท้จริง **ไตรลักษณ์และสังขาร** - สังขารทั้งปวง คือขันธ์ อายตนะ ธาตุ นามรูป หรือกายใจ ล้วนมีลักษณะเสมอกันหมดไม่มียกเว้น คือ "ไม่เที่ยง คำว่าไม่เที่ยงนั้นก็คือเกิดดับ เมื่อเกิดก็ต้องดับ จึงไม่เที่ยง เพราะถ้าเที่ยงก็จะต้องเกิดไม่ดับ" และสิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ (ที่มา: (๑๐) กิจในอริยสัจ ๔) - ความเป็นไตรลักษณ์มีเพราะมีกาลเวลา คืออดีต อนาคต ปัจจุบัน สังขารอาศัยกาลเวลาจึงเป็นสังขารขึ้น และ "เมื่อเป็นสังขารขึ้นมาก็ต้องเป็นไตรลักษณ์ คือสังขารนี้เองแสดงตัวออก ว่าอนิจจะ ไม่เที่ยง ต้องเกิดดับ ทุกขะ เป็นทุกข์ ต้องแปรปรวนเปลี่ยนแปลง เป็นอนัตตา บังคับให้เป็นไปตามปรารถนามิได้" (ที่มา: (๐๗) สัมมาทิฏฐิ ๒๓-๒๖ (อวิชชา) ตอน ๔) - พระพุทธเจ้าทรงแสดงลักษณะของสังขารไว้ ๒ นัยยะ นัยยะหนึ่งคืออนิจจะ ทุกขะ อนัตตา ครบ ๓ ข้อ อีกนัยยะหนึ่งคืออนิจจะกับอนัตตาเพียง ๒ ข้อ ดังปรากฏในบทสวด ซึ่งทรงแสดงทั้งสองแบบเพื่อให้ผู้ฟังเข้าใจทุกขสัจจะสภาพที่จริงคือทุกข์นั้นเอง (ที่มา: ทุกข์) **สมาธิและวิปัสสนาภูมิ** - การจะเห็นไตรลักษณ์ได้ต้องได้สมาธิก่อน เพราะ "เมื่อปัจจุบันธรรมไม่ปรากฏ ลักษณะของปัจจุบันธรรมที่เป็นไตรลักษณ์ก็ไม่ปรากฏ จึงไม่อาจจะเห็นไตรลักษณ์ หรือว่าเห็นเกิดดับ ซึ่งเป็นที่ตั้งของปัญญาได้" ยกตัวอย่างเช่นการกำหนดลมหายใจเข้าออก (ที่มา: (๑๕) พระพุทธคุณ ๙ (๓/๘)) - ขันธ์ ๕ และอายตนะเป็นวิปัสสนาภูมิ ต้องกำหนดให้รู้จักขันธ์ ๕ และอายตนะ "จึงจะเห็นไตรลักษณ์ คือลักษณะเครื่องกำหนดหมายที่ไม่เที่ยง ที่เป็นทุกข์ และที่เป็นอนัตตา อันมีอยู่ที่ขันธ์ ๕ และที่อายตนะ" (ที่มา: (๒๕) พระธรรมคุณ ๖ (๑๑/๑๗)) **การเห็นไตรลักษณ์นำสู่ทุกขสัจจะ** - เมื่อพิจารณาขันธ์ ๕ ซึ่งย่อลงเป็นนามรูป ให้เห็นไตรลักษณ์หรือทไวลักษณ์คืออนิจจะ อนัตตา ก็จะ "เห็นทุกขสัจจะสภาพที่จริงคือทุกข์" ซึ่งเป็นสาระสำคัญของการปฏิบัติ (ที่มา: (๑๑) สรุปสัมมาทิฏฐิ) - ทรงแสดงไตรลักษณ์ในขันธ์ ๕ โดยจำแนกเป็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ซึ่งล้วนเกี่ยวเนื่องกันในวิถีจิต และในทุกอารมณ์ที่ประสบล้วนปรากฏไตรลักษณ์อยู่ตลอด (ที่มา: (๑๘) อายตนะเป็นปัจจัยให้เกิดผัสสะ)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายโพชฌงค์ ๗ ไว้อย่างละเอียดในฐานะหลักธรรมสำคัญสำหรับการปฏิบัติทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน โดยทรงชี้ว่าโพชฌงค์แปลว่า "องค์แห่งความตรัสรู้" และยังเรียกว่า สัมโพชฌงค์ คือ "องค์แห่งความตรัสรู้พร้อม" **โพชฌงค์เป็นหลักของการปฏิบัติธรรมทุกข้อ** - โพชฌงค์ทรงอธิบายว่าเป็น "หมวดธรรมะสำคัญ อันแสดงถึงวิธีปฏิบัติธรรมะนั้นเอง" ครอบคลุมทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน เพราะ "วิธีปฏิบัติทั้ง ๒ นี้ ก็ต้องเป็นโพชฌงค์นั้นเอง" (ที่มา: (๒๓) วิธีปฏิบัติธรรม) - โพชฌงค์ ๗ นั้น "พระพุทธเจ้าได้ตรัสไว้ทั้งในธรรมะที่เป็นลำดับหมวดกันไป และได้ตรัสไว้โดยเอกเทศอีกด้วย ซึ่งทรงแสดงเป็นหลักในการปฏิบัติธรรม ทั้งสมถกรรมฐาน และวิปัสสนากรรมฐานทุกข้อทุกบท" (ที่มา: (๒๕) พระธรรมคุณ ๖ (๑๑/๑๗)) - โพชฌงค์ ๗ ประการนั้น "ปฏิบัติเริ่มมาจากการฟังธรรม ฉะนั้นแม้ในการฟังธรรมะที่เป็นเทศนาก็ดี ที่เป็นบรรยายอบรมก็ดี หรือแม้อ่านหนังสือธรรมะ ก็ใช้โพชฌงค์นี้มาฟังมาอ่านได้" (ที่มา: (๐๓) สัพพาสวสังวรสูตร ตอน ๖) **สติ ธัมวิจยะ และวิริยะ: สามองค์แรกที่เป็นรากฐาน** - หมวดโพชฌงค์ประกอบด้วย "สติสัมโพชฌงค์ ธรรมะที่เป็นองค์พระคุณของความรู้พร้อมคือสติ ความระลึกได้ หรือความกำหนดรู้ และธัมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมโพชฌงค์คือธัมวิจยะ ความเลือกเฟ้นธรรม วิจัยธรรม" (ที่มา: (๒๕) พระธรรมคุณ ๖ (๑๑/๑๗)) - "และทำสติ และทำปัญญาให้รู้เท่า ให้รู้ทันรู้เท่าดังที่กล่าวมา คือให้เป็นอนุปัสสนา และเป็นวิปัสสนาตามที่กล่าวมา ก็ย่อมเป็นการปฏิบัติที่สงเคราะห์เข้าในโพชฌงค์ทั้ง ๗ นั้นเอง คือเป็นสติสัมโพชฌงค์ เป็นธัมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นวิริยะสัมโพชฌงค์ ซึ่งเป็นหลักในการปฏิบัติ" (ที่มา: (๒๗) พระธรรมคุณ ๖ (๑๓/๑๗)) - "และก็จะสืบต่อขึ้นไปเอง คือเมื่อได้สัมโพชฌงค์ ๓ ข้อนี้ ก็ย่อมจะได้ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ขึ้นไปโดยลำดับ อันจะต่อไปให้ถึงญาณในอริยสัจจ์ทั้ง ๔" (ที่มา: (๒๗) พระธรรมคุณ ๖ (๑๓/๑๗)) **อุเบกขาสัมโพชฌงค์: องค์ที่ ๗ นำสู่ญาณในอริยสัจ** - "จึงมาถึงข้อที่ ๗ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ หรือ อุเบกขาโพชฌงค์ สัมโพชฌงค์หรือโพชฌงค์คืออุเบกขา อุเบกขาแปลว่าความเข้าไปเพ่งดูอยู่ อันมีความหมายว่าจิตที่ตั้งสงบอยู่นั้นก็รู้ รู้อยู่ตลอดว่าจิตตั้งอยู่สงบ เหมือนอย่างคอยดูอยู่ด้วยลูกตาซึ่งจิตนั้น เป็นความที่เข้าไปเพ่งดู มีตัวรู้ด้วย รู้จิตนั้นว่าตั้งสงบ" (ที่มา: โพชฌงค์) - "อุเบกขาสัมโพชฌงค์เป็นข้อที่ ๗ ก็เพื่อเป็นการที่ตรัสแสดงเน้น ให้เห็นความสำคัญของอุเบกขา อันจะนำไปสู่ญาณคือความหยั่งรู้ในอริยสัจจ์ ที่ตรัสไว้เป็นอันดับไปในข้อธรรมานุปัสสนาสติปัฏฐาน แห่งมหาสติปัฏฐานสูตร แสดงว่าญาณในอริยสัจจ์นั้นจะต้องมีอุเบกขานำ แต่ก็ต้องเป็นอุเบกขาที่ประกอบด้วยสมาธิ ดังที่แสดงไว้ในองค์ฌานที่ ๔ ว่าเอกัคคตาและอุเบกขาดังกล่าว" (ที่มา: อุเบกขา) - อุเบกขาในโพชฌงค์นั้น "สืบมาจากสมาธิสัมโพชฌงค์ และสมาธินั้นที่เป็นสมาธิชั้นสูง ก็ย่อมประกอบด้วยเอกัคคตา ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว และอุเบกขาคือความวางเฉย ฉะนั้น แม้ในสมาธิเองที่เป็นสมาธิชั้นสูง ก็ต้องมีอุเบกขารวมอยู่ด้วยโดยลำดับ จนถึงสมาธิที่สูงมากเช่นในฌานที่ ๔ ก็เป็นอุเบกขาที่สงบโสมนัสโทมนัส สงบสุข สงบทุกข์" (ที่มา: อุเบกขา)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายโลกธรรม ๘ ในฐานะธรรมะที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนให้สัตวโลกรู้จัก เพื่อไม่ให้ถูกความวนเวียนของโลกพัดพาไปโดยไม่รู้เท่าทัน **ความหมายและที่มาของโลกธรรม ๘** - โลกธรรม ๘ ได้แก่ ลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุข ทุกข์ "บังเกิดขึ้นทั้งแก่บุถุชน ทั้งแก่อริยบุคคล" (ที่มา: (๑๒) พระพุทธคุณ ๘ (๔/๔)) - สาเหตุที่พระพุทธเจ้าทรงสอนโลกธรรม ๘ เพราะ "จิตนี้ต้องการเรียกหาแต่สิ่งที่รักใคร่ปรารถนาพอใจเท่านั้น แต่ไม่เรียกหาไม่ต้องการสิ่งที่ไม่รักใคร่ปรารถนาพอใจ บรรดาสิ่งที่จิตนี้ได้รับจริงๆ นั้นหาเป็นไปตามที่จิตนี้เรียกหาต้องการดังกล่าวไม่" (ที่มา: (๑๒) พระพุทธคุณ ๘ (๔/๔)) - โลกธรรมทั้ง ๘ นี้ย่อมวนเวียนไปตามสัตวโลก สัตวโลกก็วนเวียนไปตามโลกธรรม (ที่มา: (๑๒) พระพุทธคุณ ๘ (๔/๔)) **จิตที่ไม่หวั่นไหวเพราะโลกธรรม** - ในการปฏิบัติ ทรงสอนให้อบรม "จิตตสมาธิ" คือจิตที่ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว เพราะ "วาทะทั้งหลายที่กล่าวกันอยู่ในโลก โลกธรรม ๘ อันวาทะทั้งหลายที่กล่าวกันอยู่ในโลกนี้ย่อมมีอยู่เป็นอันมาก เป็นการกล่าวถึงเรื่องนั้นถึงเรื่องนี้ ว่าเป็นอย่างนั้นเป็นอย่างนี้ เป็นการกล่าวถึงบุคคลนั้นบุคคลนี้" (ที่มา: (๑๙) อปัณณกปฏิปทา ๑ (๑/๒)) - จิตที่อบรมดีแล้ว "จะตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวไปเพราะวาทะของใครๆ จะตั้งมั่นอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย" (ที่มา: (๑๙) อปัณณกปฏิปทา ๑ (๑/๒))

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงอธิบายสัมมาทิฏฐิตามนัยของท่านพระสารีบุตรในสัมมาทิฏฐิสูตร โดยแสดงไว้เป็นลำดับตั้งแต่ความรู้พื้นฐาน ความนำไปสู่ความเลื่อมใส จนถึงผลที่เป็นการดับทุกข์ **สัมมาทิฏฐิในเบื้องต้น: รู้จักอกุศล กุศล และมูลเหตุ** - ในเบื้องต้น ก็คือรู้จักอกุศล รู้จักอกุศลมูล รู้จักกุศล รู้จักกุศลมูล อันเป็นสัมมาทิฏฐิที่คนทั่วไปพึงมีเป็นพื้นฐาน (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔)) - สัมมาทิฏฐิก็คือรู้จักกุศลกรรมบถทั้ง ๑๐ นี้...ส่วนกุศลมูล มูลเหตุของกุศลนั้น ก็ได้แก่ อโลภะความไม่โลภอยากได้...อโทสะความไม่โกรธแค้นขัดเคือง ก็โดยที่มีเมตตา กรุณา...อโมหะความไม่หลง ก็คือความที่มีปัญญารู้ตามเป็นจริง (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๑ (กุศล อกุศล)) **สัมมาทิฏฐินำสู่ปสาทะและพระสัทธรรม** - สัมมาทิฏฐิความเห็นชอบ ความเห็นตรง ย่อมนำให้ได้ปสาทะ ความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหวในพระธรรม นำมาสู่พระสัทธรรมคือพระธรรมวินัยในศาสนานี้ (ที่มา: สัมมาทิฏฐิ ๓ (อริยสัจ ๔)) - เมื่อมีสัมมาทิฏฐิคือความเห็นชอบ มีความเห็นตรง ย่อมจะทำให้ประกอบด้วยความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในธรรมะ นำมาสู่พระสัทธรรม (ที่มา: (๑๐) สัมมาทิฏฐิ ๒๗-๒๙ (อาสวะ) (๓/๓)) **สัมมาทิฏฐินำไปสู่การละอนุสัยและดับทุกข์** - จะละราคานุสัย...จะถอนปฏิฆานุสัย...จะถอนทิฏฐิมานานุสัย...จะละอวิชชา ทำวิชชาให้บังเกิดขึ้น จะกระทำทุกข์ให้สิ้นสุดไปได้ในปัจจุบัน (ที่มา: (๑๐) สัมมาทิฏฐิ ๒๗-๒๙ (อาสวะ) (๓/๓)) - ดั่งนี้จึงเป็นสัมมาทิฏฐิ และเมื่อเป็นสัมมาทิฏฐิแล้ว อีกข้อต่อๆ ไปก็เนื่องกันไป ดังที่กล่าวมาในเบื้องต้นครบทั้ง ๘ (ที่มา: (๑๘) มรรค ๘)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงสอนเรื่องพุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ โดยเน้นว่าการระลึกถึงพระคุณแห่งรัตนะทั้งสามต้องอาศัยสติปัฏฐานเป็นฐาน และการฟังธรรมด้วยโยนิโสมนสิการเป็นประตูสู่การพบพระคุณด้วยตนเอง **การระลึกพระคุณรัตนตรัยด้วยสติปัฏฐาน** - การปฏิบัติเกี่ยวแก่พระคุณของพระรัตนตรัยทั้ง ๓ นี้ ก็ต้องอาศัยสติปัฏฐานคือตั้งสติ ระลึกคุณของพระพุทธเจ้าว่ามีอย่างนี้ๆ ระลึกถึงคุณของพระธรรมว่ามีอย่างนี้ๆ ระลึกถึงคุณของพระสงฆ์ว่ามีอย่างนี้ๆ คือ อิติปิโส ภควา อรหัง สัมมาสัมพุทโธ เป็นต้น สวากขาโต ภควตา ธัมโม เป็นต้น สุปฏิปันโน ภควโต สาวกสังโฆ เป็นต้น เพราะเป็นที่รวมพระคุณแห่งรัตนะทั้งสามนี้ไว้แล้วเป็นหมวดหมู่อย่างดียิ่ง (ที่มา: (๒๘) เอกายนมรรค) **พระสังฆคุณ: ผู้ปฏิบัติดี และนาบุญของโลก** - ในข้อ สุปฏิปันโน ภควโต สาวกสังโฆ สงฆ์คือหมู่แห่งสาวกคือผู้ฟัง คือศิษย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสุปฏิปันโน ปฏิบัติดีแล้ว (ที่มา: (๐๗) พระสังฆคุณ ๑) - อนุตตะรัง ปุญญักเขตตัง โลกัสสะ เป็นนาบุญของโลกอันยอดเยี่ยม พระสังฆคุณบทนี้แสดงว่าพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นจะยิ่งกว่า ก็คือยอดเยี่ยม (ที่มา: (๑๕) พระสังฆคุณ ๙) **การฟังธรรมด้วยโยนิโสมนสิการเพื่อพบพระคุณ** - ผู้ฟังธรรมะของพระองค์ผู้ทรงเป็นกัลยาณมิตรผู้สูงสุด และมีโยนิโสมนสิการ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย คือพิจารณาจับเหตุจับผล ย่อมจะได้พบพระพุทธคุณพระธรรมคุณพระสังฆคุณ (ที่มา: (๒๑) การปฏิบัติธรรม)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร ทรงแสดงธรรมชาติของจิตไว้อย่างลึกซึ้งว่า จิตมีทั้งความผุดผ่องเป็นแก่นแท้ และมีกิเลสที่จรเข้ามาทำให้มัวหมอง แต่เมื่ออบรมแล้วย่อมหลุดพ้นได้ **จิตเป็นธาตุรู้และมีธรรมชาติปภัสสร** - พระพุทธเจ้าได้ตรัสเรียกจิตว่าเป็นวิญญาณธาตุ ธาตุรู้ ตรัสว่าจิตเป็นธรรมชาติปภัสสร คือผุดผ่อง และก็ตรัสว่า แต่ว่าจิตนี้เศร้าหมองไปเพราะอุปกิเลสคือเครื่องเศร้าหมองทั้งหลายที่จรมา แต่ว่าจิตที่ทำจิตตภาวนา คืออบรม ก็ย่อมวิมุติคือหลุดพ้นจากอุปกิเลส (ที่มา: (๓๐) สัพพาสวสังวรสูตร (๒/๓)) - จิตนี้เป็นธรรมชาติที่อ่อน อันหมายถึงน้อมไปได้ง่าย ทั้งในทางดี ทั้งในทางชั่ว เป็นธรรมชาติที่ควรแก่การงาน...แต่ว่าธรรมชาติของจิตที่แท้จริงนั้น เป็นธรรมชาติที่เป็นธาตุรู้ และเป็นธรรมชาติที่ปภัสสรคือผุดผ่อง (ที่มา: (๑๔) อานาปานสติ ขั้นธัมมานุปัสสนา) **จิตน้อมไปได้ทั้งดีและไม่ดี** - จิตนี้มีธรรมชาติอีกอย่างหนึ่งคือว่าน้อมไปได้ น้อมไปดีก็ได้ น้อมไปไม่ดีก็ได้ หากน้อมไปไม่ดีบ่อยๆ ก็ทำให้เคยชินติดอยู่ในความไม่ดี แต่ถ้าหากว่าหัดน้อมมาในทางดีบ่อยๆ ก็จะทำให้ติดอยู่ในทางดี (ที่มา: ธรรมชาติของจิต) **กิเลสเป็นอาคันตุกะ มิใช่เนื้อแท้ของจิต** - จิตนี้ของทุกๆ คนย่อมเป็นธรรมชาติที่ปภัสสรคือผุดผ่องหรือว่าเบิกบานได้เหมือนอย่างดอกบัว เป็นธรรมชาติที่จะบานได้...และกิเลสนี้ก็มิใช่ว่าเป็นเนื้อแท้ของจิตใจเป็นธรรมชาติของจิตใจ แต่เป็นสิ่งที่จรเข้ามา เหมือนอย่างเป็นอาคันตุกะคือเป็นแขกที่จรเข้ามาขออาศัย (ที่มา: (๑๑) พระพุทธคุณ ๘ (๓/๔)) - เมื่อจิตเศร้าหมองเพราะกิเลสที่จรเข้ามา ทำให้ความปภัสสรคือผุดผ่อง ความผุดผ่องของจิตมัวหมอง เหมือนอย่างแว่นส่องหรือกระจกเงา หรือแม้แว่นตาที่มัวหมอง มีฝุ่นละอองจับ มีสิ่งสกปรกจับ ย่อมทำให้ไม่อาจที่จะส่องดูได้ (ที่มา: (๑๐) พระธรรมคุณ ๕ (๑/๕))